Ommaviy axborot vositalari so‘zda emas, amalda “to‘rtinchi hokimiyat” darajasiga ko‘tarilishi zarur, bu – zamon talabi, islohotlarimiz talabi. Shavkat MIRZIYOYEV
Ommaviy axborot vositalari so‘zda emas, amalda “to‘rtinchi hokimiyat” darajasiga ko‘tarilishi zarur, bu – zamon talabi, islohotlarimiz talabi.
Shavkat MIRZIYOYEV
Prezident Shavkat Mirziyoyevning “O‘zbekiston jurnalistika va ommaviy kommunikatsiyalar universitetini tashkil etish to‘g‘risida”gi tarixiy qarori imzolanganiga shu yil 24-mayda 6 yil to‘ladi. Buyuk jadid bobomiz Abdulla Qodiriy ta’kidlaganiday, “moziyga qaytub ish ko‘rish xayrlikdir”. Biz ham so‘zni qaror imzolanishining tarixiy omillari, shu vaqtda milliy jurnalistikamizning yetilib turgan, kechiktirib bo‘lmas muammolari, yillar davomida hosil bo‘lgan bo‘shliqlarni to‘ldirishda “yangi qon” bo‘lib xizmat qiladigan universitetning tayanch ustunlari, burungi va bugungi talabalarning jurnalistikaga kirib kelish kayfiyati haqidagi mulohazalardan boshlashni ma’qul topdik.
Boshidan o‘tgan tabib, degan xalq naqliga ko‘ra yaqin o‘tmishga shaxsiy tajribalarim prizmasidan nazar tashladim. Unda nimalar aks etadi? Respublikamiz tarixida tub burilish yasalgan 1991-yilda ToshDUning jurnalistika fakultetiga o‘qishga kirdim. O‘shanda mustaqillikning ilk kunlari bo‘lib, “qayta qurish” davrining alg‘ov-dalg‘ovlari hali bosilmagan zamonlar edi. Ziddiyatli davrda matbuotga juda ko‘p erkinliklar berilgandi. Buni hamma har xil qabul qildi: mitingbozlik bo‘ldi, so‘z erkinligi ba’zida boshboshdoqlik(anarxiya)ni keltirib chiqardi.
Ana shunday murakkab sharoitda o‘qishga kirgan biz yoshlarning oldida qator savollar turardi. Mustabid Sovet davrida matbuot qay ahvolga kelib qoldi? Jadidlarning matbuoti qanday bo‘lgan edi? Mustaqillik sharoitida qanday matbuot yaratishimiz kerak?..
Yuqoridagi savollarga uzil-kesil javob topilmasdan matbuotda konservatizm boshlandi. OAV faoliyatida davlat aralashuvi kuchaydi. 90-yillarning o‘rtalariga kelib juda keskin senzuraga guvoh bo‘ldik. Taqiqlangan mavzular… “Qora ro‘yxat”ga tushgan odamlar…
O‘zbekiston 2000-yillarda dunyoda internet ko‘rsatkichi bo‘yicha past davlatlar qatorida edi. O‘sha yillari bizning avlod vakillarini “Tanlagan kasbimdan qanday baraka topaman?”, “Qanday qilib o‘z ishimni vijdonan bajaraman?” degan savollar iskanjaga olgandi. Eng og‘riqli, ayni vaqtda bizni harakatga undovchi savol esa bitta edi: o‘zbek mediasi qanday bo‘lishi kerak?
2016-yilda O‘zbekiston bo‘ylab boshlangan keng islohotlar OAVni ham chetlab o‘tmadi. O‘zbekiston jurnalistikasi tarixida yangi davr boshlandi, sun’iy to‘siqlar olib tashlandi. Ana shu paytda yuqoridagi savollar ritorik darajaga chiqdi. Ularni media olam vakillari, jurnalistlar, muharrirlar hal qila olmasdi. Zamon talablari, dunyodagi tanazzulli vaziyatlardan kelib chiqib Prezidentning o‘zi to‘g‘ri vazifa qo‘ydi.
2017-yil dekabr oyida O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Oliy Majlisga Murojaatnomasida bu masalaga uzil-kesil to‘xtaldi: “Jamiyatimiz hayotida demokratik prinsiplarni mustahkamlashda ommaviy axborot vositalari muhim va ta’sirchan omil hisoblanadi. Bu borada chinakam professional, zamonaviy jurnalistikani shakllantirish, xususan, nodavlat ommaviy axborot vositalarini, axborot va tahliliy internet saytlarini moliyaviy qo‘llab-quvvatlashga e’tibor qaratish, buning uchun alohida davlat fondini tuzish maqsadga muvofiq. Bugungi kunda yurtimizda 1 ming 500 dan ziyod ommaviy axborot vositasi faoliyat ko‘rsatmoqda. Ular mulk shakli, yo‘nalishi, axborot uzatish vositalariga ko‘ra turlichadir. O‘z-o‘zidan ravshanki, ularning barchasiga yuqori malakali kadrlar kerak. Afsuski, bunday keng ko‘lamli vazifani talab darajasida hal etadigan tayanch oliy o‘quv yurti mamlakatimizda mavjud emas. Shu munosabat bilan Jurnalistika va ommaviy kommunikatsiya vositalari universitetini tashkil etish zarur, deb hisoblayman”.
Darhaqiqat, Davlat Rahbari ta’kidlagan kadrlarni tayyorlash uchun O‘zbekistonga yirik o‘quv yurti, aynan, universitet kerak edi. Bu Prezidentimizning murojaatida yaqqol jarangladi.
Shu o‘rinda esa yana boshqa savollar vujudga kela boshladi: mustabid davr senzurasini, qayta qurish anarxiyasini, istiqlolning ilk yillarida berilgan so‘z erkinligini noto‘g‘ri qabul qilish va uning salbiy oqibatlaridan so‘ng mustaqillik yillarida yana senzuraga qaytishni ko‘rgan avlod Yangi O‘zbekiston uchun qanday qilib tizim yaratamiz?
2017-yildagi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Parlamentga murojaati aynan ustuvor vazifalarni belgilab berdi. Yangi O‘zbekiston islohotlarini yoritib beradigan, yillar davomida to‘planib qolgan sirlarni ochib, dunyoda bo‘layotgan jarayonlarni tahlil qiladigan, xohlagan amaldor bilan xohlagan mavzuda suhbat quradigan davr kelgan edi.
Prezidentning davlat tashkilotlari xalqqa xizmat qilishi kerak, degan g‘oyalari, Xalq qabulxonalarining tashkil etilishi, Prezident portalining ochilishi O‘zbekistonda mutlaqo yangi siyosiy muhit yaratdi. Jarayonlar silsilasida xalqqa mana shu islohotlarni yoritib beradigan mediaga bo‘lgan ehtiyoj yaqqol ko‘zga tashlandi. Shunday vaziyatda O‘zbekistonda blogosfera rivojlandi. Kun.uz, Daryo.uz, Qalampir.uz kabi o‘nlab veb-saytlar, MTRK tarkibidagi va Sevimli, Zo‘rTV, Renessans, Mening yurtim, Milliy TV telekanallari, yurtimiz bo‘ylab 30 dan ortiq davlat va nodavlat radiokanallar, o‘z nuqtai nazariga ega millionlab odamlar o‘qiydigan medialar paydo bo‘ldi. Ularga kadr kerak edi. Bu kadrlarni qayerdan olamiz?! Afsuski, yiliga 50-60 talabani qabul qiladigan jurnalistika fakultetlari bu missiyani bajarolmasdi.
Shuning uchun ham zamonaviy universitetni tashkil etish g‘oyasi davr talabi bo‘ldi. O‘zbekiston jurnalistika va ommaviy kommunikatsiyalar universiteti tashkil etilayotganda Toshkentning qoq markazidan zamonaviy bino berildi. Davlat va homiylar mablag‘ ajratdi. Zamonaviy kampuslar barpo etildi.
Bosma OAV va noshirlik ishi, Xalqaro va audio jurnalistika, Internet jurnalistika va mediamenejment, Xalqaro munosabatlar va ijtimoiy-siyosiy fanlar fakulteti tashkil etildi. Boshida 119 nafar talaba qabul qilingan bo‘lsa, bugun ularning soni 4000 taga yetdi.
Biz o‘qiganimizda diplomga bor yo‘g‘i bitta ixtisoslik yozilar edi. Bugun esa 18 ta yo‘nalish yoziladi. Universitet tor doirada qolib ketmasligi uchun alohida Xalqaro munosabatlar yo‘nalishi, Sotsiologiya, Psixologiya, Iqtisodiy jurnalistika, Sayohat jurnalistikasi, San’at jurnalistikasi, Internet jurnalistikasi, Sport jurnalistikasi, Harbiy jurnalistika kabi yigirmaga yaqin yo‘nalishlarni joriy qildik.
O‘zbekistonda jurnalistika ham kasb, ham ilmdir. Bugungi kunda O‘zbekistonda O‘zJOKU monopoliya emas. Bizdan tashqari yana 13 ta oliy ta’lim muassasalarida (O‘zMU, Jahon tillari universiteti, Webster, Central Asia va boshqa) jurnalistlar tayyorlanmoqda.
Davlat va jamiyatdagi bu o‘zgarishlar, OAV, xususan, matbuotdagi yangilanish jadidlar davri matbuotini yodga soldi. Jadidlar matbuoti O‘zbekiston tarixida tun zulmatini yoritgan hilol bo‘lgandi. 1906-yil 27-iyun kuni “Taraqqiy” tashkil etilgan, bundan tashqari “Oyina”, “Al-Izoh” jurnallari, “Xurshid”, “Osiyo” kabi gazetalar chiqdi. Lekin ularning umri qisqa ekan. Jadidlar millatimiz, o‘zligimiz, ta’lim qanday bo‘lishi kerakligi haqida jon kuydirardi. Ular 1938-yilda qatag‘onga uchraganda “oyning qorong‘i kunlari” boshlandi.
Bugun bo‘layotgan o‘zgarishlarda jadidlarimiz matbuotining uyg‘onayotganini ko‘ryapman. Bugun O‘zbekistonda 2 257 dan ortiq media bahslashmoqda, siyosatchilarning gapini muhokama qilmoqda, hech qanday cheklovlar yo‘q.
Gʻururlanadigan jihatimiz – O‘zbekiston jurnalistika va ommaviy kommunikatsiyalar universiteti Turkiy Davlatlar Tashkiloti Turk Universitetlari Ittifoqiga juda qisqa muddatda a’zo bo‘ldi. Bugungi kunda O‘zJOKUni bitirgan talabalar O‘zbekistonning eng oldi medialarida samarali faoliyatini boshladi. 6 nafar O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti stipendiyasi, 4 nafar Islom Karimov nomli davlat stipendiyasi, 3 nafar Alisher Navoiy nomli davlat stipendiyasi sovrindori yetishib chiqdi. 12 nafar qizimiz Zulfiya nomidagi, 4 nafar yigitimiz “Mard o‘g‘lon” davlat mukofotiga sazovor bo‘ldi.
Bugun universitetda atoqli milliy pedagog-mutaxassislar bilan bir qatorda xorijdan Das Kundu Nivedita, Alptekin Musa Yavuz, Antonov-Ovseyenko Anton Antonovich, Peter Shockey, Raviprakash Govindrao Dani, Arria Xouldin kelib talabalarimizga dars bermoqda.
Turkiya va Germaniya bilan hamkorlikda teleradiostudiya, fotolaboratoriya, Yoshlar ishlari agentligi bilan birgalikda Talabalar press-klubi tashkil etildi, kovorking markazi ochildi. Shuningdek, barcha qulaylikka ega talabalar turar joyi barpo etildi. Bunday muhitni yaratishdan maqsad hozirgi so‘z va fikr erkinligi, ochiqlik va oshkoralik davrida milliy mediamiz uchun iqtidorli, sohasini puxta egallagan, professional kadrlarni tayyorlashdir. Hozir bizning vazifamiz yaqin 10 yilda Markaziy Osiyodagi yirik media universitetga aylanish.
Bir paytlar O‘zMUning 16 ta fakulteti bo‘lar edi. O‘shanda 3 ta guruh birlashtirilib dars o‘tilardi. Biz o‘qigan paytda kafedralar almisoqdan qolgan, eski jihozlar bilan to‘ldirilgandi. Bugun O‘zJOKUning hamma qavatlarini hisoblaganda 10 ming kvadrat metrni tashkil etib, mahobatli 25 qavatli osmono‘par binoga aylandi.
Universitetda bugun 9 ta tilda dars beriladi. Yaqin orada qardosh bo‘lgan qo‘shni tillarda ham fakultetlar tashkil qilmoqchimiz. Orzumiz O‘zbekistonda o‘nlab – koreys, arab, turk, ispan tilida gaplasha oladigan yuqori malakali, saviyali jurnalist tayyorlashdir. Shunda bizning jadid bobolarimizning istiqlol, so‘z erkinligi va renessans to‘g‘risidagi g‘oyalari amalga oshgay.
Sherzodxon QUDRATXO‘JA,
O‘zbekiston jurnalistika va ommaviy kommunikatsiyalar
universiteti rektori, professor
“Jadid” gazetasi 2024-yil 24-may 22-son
