Ma’lumki, Buxoro shahri asrlar davomida nafaqat Turkistonda, balki butun islom Sharqida yorqin ilm mash’ali vazifasini o‘tab kelgan. So‘nggi asrlarda bu yolqin birmuncha pastlagandek ko‘rinsa-da, Buxoro madrasalari hamisha Turkistonning barcha bo‘lgalaridan tashqari Hindiston-u Eron, arab diyorlari, uzoq tatar dashtlaridan kelgan talabalar bilan to‘lib-toshgan edi. Garchi Turkiston siyosiy jihatdan uch davlatga bo‘lingan bo‘lsa-da, Buxoro o‘zining ilm-ma’rifat poytaxti sifatidagi mavqeyini aslo yo‘qotmadi…
Tarixchi olimlar yurtimizdagi jadidlik harakatini yuzaga keltirgan ichki omil sifatida Turkistonning chor Rossiyasi tomonidan istilo qilinishi oqibatida mahalliy aholining rus ilm-fani va Yevropa madaniyati bilan tanishishi, Ismoil Gʻaspralining musulmon maktablari uchun joriy etgan “usuli savtiya”ga asoslangan jadid (no‘g‘oy) maktablari hamda “Tarjimon” gazetasi orqali keng targ‘ibotini, tashqi omil sifatida esa Turkiyadagi tanzimot harakati, “Yosh turklar”, “Yosh afg‘onlar”, Eron inqiloblarining o‘lkamizga ta’siri natijasi deb ko‘rsatishadi.
Bizningcha, Turkistondagi jadidlik harakatining haqiqiy beshigi aynan Buxoro shahridir. Hali XVIII asrning oxiridayoq azaliy “Qubbayi islomi din ast” deb ta’riflangan Buxoro shahri madrasalari Islom olamining barcha mintaqalaridan kelgan talabalarni o‘z bag‘riga olgan edi. Qursaviy, Shahobiddin Marjoniy, Boysuniy kabi mutafakkirlar orqali bu ma’rifatchilik g‘oyalari islom Sharqidan tatar zaminlarigacha tarqalgan edi. Buxoroda boshlangan ma’rifat to‘lqini Xorazmda, Qo‘qonda aks sado berdi. Tariximiz zarvaraqlarini Ogahiy, Islomxo‘ja, Avaz O‘tar, Miriy Kattaqo‘rg‘oniy, Ahmad Donish, Sadri Ziyo, Ikromiddin O‘roq, Muqimiy, Fitrat, Is’hoqxon Ibrat, So‘fizoda kabi ko‘plab ma’rifatparvarlar bilan boyitib berdi.
Ismoilbek Gʻaspralining jadidlik ta’limoti ham aynan Buxorodan ketgan to‘lqinning sayqallanib, yana boyigan holda yurtimizga qaytishi hisoblanadi. Keyinchalik Ismoil Gʻasprali ta’sirida Mahmudxo‘ja Behbudiy, Munavvar qori Abdurashidxonov, Hoji Muin, Muhammadjon Xoliqiy, Abduvahhob Ibodiy, Ashurali Zohiriy kabi o‘nlab jadid taraqqiyparvarlari yetishib chiqdi. Yuqoridagi mulohazalardan kelib chiqib aytish mumkinki, Turkiston jadidlik harakati murakkab sharoitda mustahkam milliy zaminga asoslangan holda vujudga kelgan. Shuning uchun boshqa islomiy uyg‘onish harakatlariga qaraganda uning siyosiy g‘oyalari yashovchanroq, diniy asoslari puxta, iqtisodiy qarashlari ilmiy va hayotbaxsh, ijtimoiy asoslari umumbashariy, ma’naviy asoslari jozibaliroqdir.
Turkiston jadidlari – taraqqiyparvar, ammo dahriy emas, ular dindor, ammo mutaassib emas, ular milliyat tarafdori, ammo millatchi emas, ular boy, ammo nafsining quli emas, ular san’at, adabiyot, nafosat odamlari, ammo hirsining asiri emas! Jadidlar aholining eng faol qatlami – yoshlardan iborat edi. Ular dunyo ko‘rgan savdogar, saxiy boy, mudarris, talaba va xalqning ahvoliga befarq bo‘lmagan ijod ahlidan iborat milliy taraqqiyparvarlarimiz edi.
Prezidentimiz tashabbusi bilan bugun ma’rifatparvar jadid bobolarimizning ibratli hayot yo‘li, boy ilmiy-ijodiy merosini chuqur o‘rganish va faol targ‘ib etish hamda ularning xotirasini abadiylashtirish borasida keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilayotgani hammaga ma’lum. Shu mavzuda qator badiiy va hujjatli filmlar suratga olingani, o‘nlab tarixiy siymolarimiz, ma’rifatparvar jadidlar haqida bolalar va yoshlar uchun asarlar yaratishni davlat buyurtmasi asosida qo‘llab-quvvatlashga kirishilgani yurtdoshlarimiz tomonidan katta quvonch bilan kutib olindi.
Joriy yilning 30-may kuni qabul qilingan “Jadidlar merosi davlat muzeyini tashkil etish to‘g‘risida”gi Prezident qarorida ushbu muzey uchun Buxoroyi sharifning tanlanganini chinakam tarixiy adolat tantanasi, deyish mumkin. Zero, biz bilgan jadid taraqqiyparvarlarning barchasi millatni ma’rifatga boshlash dardini shu shaharda o‘zlariga “yuqtirib”, butun mol-u jonini shu yo‘lga tikkan zotlardir. Jadidlar merosi davlat muzeyi uchun “Yosh buxoroliklar” partiyasi yetakchilaridan bo‘lgan Usmonxo‘jadan meros qolgan Hovli Poyon majmuasining tanlanishi ham muhim ahamiyatga molik. Ustoz olim, professor Temur Xo‘janing aytishicha, bir zamonlar otasi aynan o‘zi yashagan shu mahobatli xonadonning ikkinchi qavatida mahalla bolalari uchun maktab ochgan ekan. Oradan bir asrdan oshiq vaqt o‘tdi. Ilm-ma’rifat masalasi hamon xalqimiz uchun dolzarb.
Bu muzey Buxoroyi sharifning qadimiy ilm maskani mavqeyini tiklash maqsadida kurashga jonlarini tikkan zotlar xotirasiga ulkan ehtirom namunasi bo‘lib xizmat qilishiga ishonchim komil. Muzey o‘zida zamonaviylik va milliylikni mujassam etgan, dunyodagi jadidshunos olimlarning ham, qalbida millatimizga, Vatanga muhabbat hissi jo‘sh urgan yoshlarimizning ham, ertamiz egasi bo‘lgan bolajonlarimizning ham birday sevimli maskaniga aylanadi.
Bahrom IRZAYEV,
Qatag‘on qurbonlari xotirasi davlat muzeyi bosh ilmiy xodimi
“Jadid” gazetasi | 2024-yil 14-iyun | 25-son
