JADIDLIK: TIL, IMLO VA ALIFBO

Jadid ziyolilari mamlakat madaniy, siyosiy hayotida muhim o‘rin tutgan til, alifbo-imlo masalalari bilan ham jiddiy shug‘ullangan. Yozuv islohoti va o‘zgarishi, bularga doir o‘tkazilgan tadbirlar, anjuman va qurultoylarda faol ishtirok etishgan.

Fitrat rahbarligida ish olib borgan “Chig‘atoy gurungi” madaniy-ma’rifiy, ada­biy-badiiy tashkilot sanalgan. 1919-yil­ning boshida Milliy ishlar komis­sarligi to­mo­nidan rasman tas­diq­langan. Tashkilot madaniy merosimizni to‘plash, o‘rganish va ulardan xalqni bahramand etish, o‘zbek adabiy tili, milliy yozuv va ada­biyotimizni yaratish va yuksaltirish masalalari bilan shug‘ul­langan. Jamiyat a’zolaridan Qayum Ramazon, Elbek, Shokirjon Rahimiy, Sho­ra­sul Zunnun, Oltoy va Botu imlo masalalari bilan maxsus shug‘ullanuvchi “Chig‘atoy gurungi”ning “imlo to‘dasi”da ish olib borgan. Ular o‘zlari isloh etgan imloni gazeta orqali targ‘ib qilishgan. Ikki oylik o‘qituvchilar tayyorlash kursi ochib, yangi imloni o‘rgatishgan. “Chig‘atoy gurungi” a’zolarining o‘qituvchilar uchun imlo qo‘llanmasi bo‘lgan “Bitim yo‘llari” nomli bitikchasi Maorif komissarligi ruxsati bilan 1919-yilda chop etiladi. Ko‘pchilik yosh ziyolilar, o‘qituvchilar “Chig‘a­toy gurungi” imlosini yoqlab, ularga ergashadi.

Maorif komissarligi qo‘llagan “Chig‘a­toy gurungi” a’zolari tashabbusi bilan Toshkentda 1921-yilning boshida Til va imlo qurultoyi bo‘lib o‘tadi. Qurultoyda eski alifbo-imlo savod chiqarishga, maktab-maorif rivojiga, madaniy ta­raq­qiyotga to‘sqinlik qilayotgani sabab­li rasmiy isloh etilib, “Chig‘atoy gurungi”ning imlo asos­lari qabul qili­nadi. Qurultoyda imlo masalasida ziyolilar o‘rtasida fikriy ajralish bo‘ladi. Bu borada ziddiyat yangi imlo masalasi o‘rtaga chiqqan 1919-yildan pay­do bo‘lgan edi.

Gurungchilar adabiy til va yozuv masa­lasida asosan o‘zbek millati man­faati nuqtayi nazaridan ish ko‘rdi. To‘g‘rirog‘i, ular yangi o‘zbek milliy adabiyoti va adabiy tili, ilm-mada­niyatini yaratishni maqsad qildi. Yangi adabiyot va adabiy tilni chig‘atoy adabiyotining chin vorisi bilib, uni Alisher Navoiy davridagidek burungi mavqeyiga, shon-shavkatiga qay­tarishni, boshqa turkiy tillar uchun ham o‘rnak adabiyot, namuna adabiy til holiga ko‘tarishni istashdi. Faqat buni yangi tarixiy sharoitda, o‘zbek millati nomi bilan bog‘liq ravishda yuzaga chiqarmoqchi bo‘ldilar. “Chig‘atoy gu­rungi”­ning maqsadi Fitratning birinchi Til qurultoyidagi ushbu so‘zlarida yanada yaqqol ko‘rinadi: “Chig‘atoy adabiyoti turli shevali turk adabiyoti orasida eng yuksak, eng muhim o‘rinni tutg‘ondur. Boshqa shevadagi turk adabiyoti bunga ushoqliqlari, buning shogirdliklari bilan maqtanib turalar. Chig‘atoy adabi­yoti turk adabiyoti orasida yuksak, yuqori, oliy bo‘lg‘onlig‘in qabul etmak mut­laqo lozimdir… Adabiyotimizning turk ada­biyotlari orasida eng yuqori o‘rin­da turg‘onidan, tilimizning-da turk til­lari orasida yuqori mavqe tutg‘onini chiqar­g‘on kabi bo‘ldim”.

“Chig‘atoy gurungi” a’zolari “butun turk urug‘larining tili bir turli bo‘lsin va yozishlari ham bir qoida ostida yozilsin” kabi masalalarni imkonsiz deb bilganidan yolg‘iz o‘zbeklarning “o‘ziga tegishli bo‘l­gan shevasida va o‘ziga tegishli sanal­gan imlosida o‘qib, yozishlari ham­da shul imlo va tilni yalpi shul xalqning o‘ziga qabul etdirish” fikri bilan ish ko‘rdilar. Gurung a’zolaridan Elbek bu haqda shunday yozadi: “1921-yilgi Til-imlo qurultoyiga “Turkistonda bo‘lg‘on turk urug‘larining yolg‘iz o‘zbeklarnigina chaqirmoqchi bo‘l­diq ham bu qurultoyni “O‘zbek qurultoyi” deb atadik”.

Munavvar qori, Musa Begiyev, Ashu­r­ali Zohiriy va ularga maslakdosh mil­latparvarlar Turkiston ozodligi uchun ku­rash ketayotgan bir sharoitda mil­liy-ma­daniy jabhada yolg‘iz o‘zbek mil­lati nomi bilan yo‘l tutilsa, kurash­ning dushman foydasiga hal bo‘lishi mum­kinligini ta’kidlashdi. Shuning uchun ham ular O‘rta Osiyodagi turkiy xalqlar uchun umumiy bir til, yagona yozuv va adabiyot yaratishni o‘z oldilariga maqsad qilib qo‘ydilar.

Aslida bu g‘oya Munavvar qori, Ashu­r­ali Zohiriy kabi millatparvarlar­ning mas­lakdoshi, Turkiston istiqlolchilik ha­ra­kati g‘oyaviy rahbarlaridan biri bo‘l­gan yirik olim va arbob Zaki Va­lidiy tomonidan ilgari surilib, quv­vatlanayotgan edi. Bu umumiy til asosida turkiy xalqlarning umum adabiyotini yaratish ko‘zda tutil­gan. Validiyning fikricha, “milliy qiy­mat­lar va dos­tonlar ham faqat qozoq va urug‘li o‘zbek, qirg‘iz, qoraqalpoq guruh­lari bo‘yicha yaxshi muhofaza etil­gan­ligidan kelajakda milliy adabiyot­ning ham bu guruhlar atrofida vujudga kelajagi, kent turki, totor va boshqird qabilalarining ularga qo‘shiluvlari o‘z-o‘zidan anglashiladi”.

Til va yozuv masalasi bu davrda ijti­moiy-madaniy sohada muhim siyosiy ahamiyat kasb etayotgani sababli Munav­var qori va uning tarafdorlari hamda “Chig‘atoy gurungi” o‘rtasida alifbo-­imlo, adabiy til sohasida jiddiy kurash kechgan.

1922-yil fevral oyida Toshkentda cha­qi­rilgan O‘zbek madaniyati va xodim­larining o‘lka qurultoyi ham til-imlo masalasi tufayli ikki taraf guruh o‘rtasidagi bahs va janjallar bilan o‘tdi. Milliy taraqqiyot omili bo‘lgan maktab-maorif, matbuot-nashr ishlarida turlilik, parokandalik yuza­ga keldi. Buning salbiy oqibatini angla­gan ziyolilar o‘rtadagi nizoga bar­ham berishga va birlashishga qaror qildilar…

1923-yilning oktyabrida Buxoroda O‘rta Osiyo o‘zbeklarining Til va imlo o‘lka anjumani chaqirildi. Unda yana alif­boni isloh qilish, imlo asoslarini ishlab chiqish masalalari ko‘rildi. Konferensiya qarori Turkiston Jumhuriyati maorif komissarligining 1923-yil 18-oktyabrdagi 48-sonli buy­rug‘i bilan tasdiqlangan. Ta’­kid­lash kerakki, bu yig‘inda kelgusida alif­boni lotinlashtirish fikri ma’qullandi. Bu ishning amaliy tomonlari muhokama qilindi. Turkiy dunyoda qo‘zg‘alayotgan lotin­ga o‘tish harakati, shuningdek, ziyoli­lar o‘rtasidagi noahillik sabab Buxoro anjumanidan so‘ng ham yozuvda bosh­bosh­doqlik davom etdi…

Arab yozuvi ma’lum darajada musul­mon dunyosi, xususan, musulmon turkiy­lar birligiga yordam berar edi. Alifboni o‘zgartirish ularni ajratib tashlash uchun qo‘l kelardi. Shuning uchun ham ruslar turkiy xalqlarning arab alifbosidan lotin alifbosiga o‘tishlarini jon deb qo‘llab-quvvatladi va hatto ziyoda rag‘batlantirdi.

Arab alifbosidan lotin alifbosiga o‘tish g‘oyasi dastlab XIX asrning ikkinchi yarmidayoq ozarbayjonlik mutafakkir Mirza Fatali Oxundov tomonidan ilgari surilgan. 1922-yildan boshlab Ozarbay­jonda lotin alifbosini joriy etishga doir tad­birlar amalga oshirila boshlandi. Ko‘p o‘tmay bu tashabbus turkiy tilda so‘z­lashuvchi xalqlar o‘rtasida keng yoyildi.

1926-yilning 26-fevral – 3-mart kunlari Bokuda Birinchi Butunittifoq turkologiya qurultoyi bo‘ldi. Tadbirda O‘zbekistondan Rahim In’omov, Ashurali Zohiriy, Shokir­jon Rahimiy, Elbek, B.Rahmoniy, A.Abdu­jabborov vakil bo‘lib bordi. O‘zbe­kis­tondan yana Sadri Ismoil, Gʻozi Olim Yunu­sov, Xolid Said Xo‘jayev, Majid Usmonov ham anjumanda maxsus taklif bilan ishtirok etgan. Fitrat bu anjumanga yirik sharqshunos olim sifatida “alohida chaqiruv bilan” taklif etildi. Ammo negadir u anjumanda ishtirok etmaydi…

Lotinlashtirish haqida gap ketganda, bu jarayon mamlakat bo‘ylab qizg‘in tus olganini aytib o‘tish kerak. Rus yozuvini lotin alifbosiga o‘tkazishga tayyorgarlik lotinlashtirish kom­paniya­sining eng avj nuqtasi bo‘ldi… Biroq rus alifbosini lotin yozuviga o‘tkazish harakati qarshilikka uchrab, inkor etildi. Markaz boshqaruv tizgi­nini qo‘li­ga tezroq va batamom olishi uchun, sho‘rolar ittifoqidagi barcha xalqlar yozuvining yagona shaklda bo‘lishidan manfaatdor bo‘lgan. Turkiy xalqlarning arab alifbosidan lotin alifbosiga o‘tishlari ularni keyinchalik rus grafikasiga o‘tkazish uchun bir ko‘prik vazifasini o‘tashi lozim edi. Shunday bo‘lib chiqdi ham…

Albatta, o‘zbek tili alifbo va imlosi, adabiy til qoidalarining ishlani­shi­da jadid ziyolilari tomonidan ta’­lim bosqichlari uchun yaratilgan turli dars­lik­lar, o‘quv qo‘llanmalari, ilmiy-publi­tsistik va badiiy asarlar beqiyos o‘rin tutdi. Taniqli adabiyot­shunos Abdu­­­rahmon Sa’diy o‘zbek adabiy tili­­ning maydonga kelishi, avvalo, jadid ziyolilarining o‘z ona tillarida kitoblar bostirishi va matbuotni yo‘lga qo‘yishi orqali bo‘lganligini ko‘rsatib shunday yozgan edi: “Uyg‘onish davrida nashrda shuni (adabiy tilni – T.T.) Behbudiy turg‘uzib, Hoji Muinlar, Ashura­lilar uni ishlaguchi bo‘ldilar”.

O‘zbekiston xalq shoiri Erkin Vo­hi­dovning “Ona tilim” maqolasida musta­bid tuzum sharoitida tilimizni asrab-avaylagan, unga rivoj bergan jadid­lar xizmatini chuqur minnatdorlik bilan qayd etadi: “O‘zbek tilining bugungi darajasi, turkiy tillar ichida tutgan mavqei uchun biz ko‘p jihatdan o‘tgan asr boshida yashagan ziyolilarimizdan minnatdor bo‘li­shimiz kerak. Ular o‘zbek tilining so‘z yasash imkoniyatlaridan dadil­lik bilan foydalandilar, xalq­da milliy g‘urur, ona tiliga hur­mat tuyg‘usini tar­biya qildilar. Hali ruslashtirish siyosati avjiga chiq­masdan ilgari, yuzlab, minglab rus­cha va baynalmilalcha so‘zlarni o‘z­bek­cha­lash­tirib ulgurdilar. Birgina til­shunoslik bilan bog‘­liq atamalar qancha! …O‘sha zamon ziyoli­larimizning ijodiy jasorati bois biz bugun shunday boy mulkka egamiz”.

Chindan ham Abdulla Qodiriy, Fit­rat, Cho‘lpon kabi o‘zbek adabiyotining yorqin namoyandalari badiiy til bobi­da o‘ziga xos maktab yaratgan so‘z san’at­korlaridir. Ularning badiiy til maho­rati juda ko‘p yozuvchilar uchun ibrat maktabi bo‘ldi. Umuman, bu davr jadid shoir va yozuvchilari o‘z she’riy, nasriy, dramatik, publitsistik va boshqa asarlari bilan o‘zbek adabiy tilining rivoji va boyishiga jiddiy hissa qo‘shdi.

Til – millatning ruhi, uning dunyoda bor­ligining asosiy omili ekanini ja­did bobolar ham teran anglashgan. Shu sababli ma’ri­fatparvar siymolar ona tilini millatga o‘zli­gini anglatishda, uning qudratini, shon-shuhratini ko‘ta­rishda, tushkun va tutqun zamonlarda esa ruhiyatini omon saqlash, unga qaytadan kuch bag‘ishlashda zo‘r qurol deb bilganlar. Faoliyatining ilk palla­laridan ona tili uchun qayg‘urgan jadidlar hamisha milliy til uchun kurash maydonida turdilar. Sovet davlati sharoitida ham bu tuzum bergan imkoniyatlardan foydalanib, o‘zbek xalqining milliy man­faat­larini himoya qildi. Ular ona tilining davlat tili bo‘­li­shi uchun kurashdi. Davlat muassa­salarida ish yuritishni o‘zbek tilida olib borish masalasini doim ilgari surdi.

Xullas, Turkiston jadidligining katta av­lodi boshlab bergan maktab-maorif, mat­buot, teatrchilik, badiiy ijod yutuqlari izma-iz yetishib chiqqan yosh o‘zbek ziyolilari tomonidan munosib davom ettirildi. Zamon­ning atoqli jadid ma’rifatparvarlari mus­­­tam­laka tuzumining tazyiqlariga qara­­mas­dan, o‘z hayotini o‘zbek xalqi­ning milliy istiqloliga, har jihatdan taraq­qiy etishiga, ma’naviy kamolotiga, ona tili­ning ravnaq topishiga bag‘ishladi. Fidoyi qahramonlarimiz xizmati xalqi­miz xoti­ra­sida doimo e’zozlanadi, albatta.

To‘lqin TOGʻAYEV,

filologiya fanlari nomzodi, dotsent

“Jadid” gazetasi | 2024-yil 21-iyun | 26-son