O‘RXUN BO‘YLARIDAGI XAZINA

Mashhur yapon olimi Eyji Mano o‘rta asrlardagi Markaziy Osiyo tarixini Zahiriddin Muhammad Boburning “Boburnoma” va Muhammad Haydar mirzoning “Tarixi Rashidiy” asarlari tadqiqi asosida yaratish mumkinligini “Bobur va uning davri” fundamental monografiyasi bilan isbotladi. 

“Chig‘atoy va mo‘g‘ullar tarixini tadqiq qilish uchun biz foydalangan asosiy tari­xiy manbalar – Boburning “Boburnoma”si hamda Muhammad Haydar mirzoning “Tarixi Rashidiy” asaridir … – deb yozadi u, – Markaziy Osiyo Bobur hayotligida mo‘­g‘ul, chig‘atoy, o‘zbek, qozoq hamda uyratlardan tashkil topgan oltoy xalqlariga mansub bo‘lgan kishilarning faoliyatlariga guvoh bo‘lgan… Bobur yashagan XV va XVI asrlarda chig‘atoy va mo‘g‘ullar Markaziy Osiyo tarixida temuriylar saltanati, mo‘g‘ullar saltanati, shuningdek, mo‘g‘ul xonligi kabi nomlar bilan mashhur bo‘lgan buyuk davlatlarning hukmdorlari sifatida katta ahamiyatga ega bo‘lishgan”.

 Ha, boy va murakkab tariximizda mo‘g‘ul qardoshlarimizning o‘ziga xos o‘rni borligi ham ilmiy, ham badiiy asarlarda o‘z tasdig‘ini topganini yaxshi bilamiz. Mo‘g‘uliston bilan O‘zbekiston davlatlari o‘rtasida tobora mustahkamlanib bora­yot­gan ko‘p qirrali munosabatlar­ning teran tarixiy ildizlari bor…

Bugungi kunda Yangi O‘zbekiston amalga oshirayotgan do‘stona va tinchliksevar tashqi aloqalar qam­rovi tobora kenga­yib bora­yotgani­ga butun dunyo afkor ommasi guvoh bo‘lib turibdi. So‘nggi yetti yilda qo‘shni va qardosh xalqlar bilan yaxshi qo‘shnichilik, do‘stlik aloqalari yo‘lga qo‘yilgani o‘z samarasini berayotgan bir davrda hamkorlik­ning ufqlari Sharq tomonga qa­rab kenga­yib borayotgani mamlakatimizda siyo­siy islohotlarning izchilligi, da­vo­miy­ligidan dalolat beradi.

O‘zbekiston va Mo‘g‘uliston o‘rta­sida yo‘lga qo‘yilayotgan diplomatik aloqalar ham mamlakatimizda olib borilayotgan tash­qi siyosatning yuksalishi sari tashlangan yana bir qadam bo‘ldi. Inchunin, bu ham­korliklar natijasida kelajakda hali ko‘p xayrli ishlar amalga oshiriladi.

MO‘G‘ULISTON TA’RIFI

Mo‘g‘uliston – Osiyoning shimoli-­shar­qiy qismida joylashgan mamlakat. Atigi uch yarim million aholi­si bor. Bir qarashda Mo‘g‘uliston O‘zbekistonning imko­niyatlari va maqsadlaridan chetroq­da turgan mamlakat o‘laroq ko‘zga tashlanadi. Ammo ta­rix bizga bosh­qacha ma’lumotlarni taqdim qiladi.

Mo‘g‘uliston joylashgan hudud Oltoy tog‘­larining janubi-sharqiy qismi bo‘lib, bu joylar moziyda oltoy xalqlari, jumladan turkiy xalqlar­ning shakllanishida muhim o‘rin tutgan sivilizatsiya­lar beshigi sana­la­di. Moziyga nazar tashlaydigan bo‘lsak, milod­dan avvalgi IV asrda vujudga kelgan Xun davlati davridayoq Markaziy va Sharqiy Osiyo o‘rtasida savdo va madaniy aloqalar yuksak darajada bo‘lganini ko‘rish mumkin. Keyinchalik Buyuk Ipak yo‘li orqali savdo madaniy aloqalar rivojlangan. Turk xoqonligi davrida esa bu hududlar yagona davlat hukmronligi ostida birlashgan. O‘sha paytlardan boshlab Oltoy, So­yon, Sibir va Markaziy Osiyoning o‘troq va ko‘chmanchi aholisi ishtirokida mushtarak madaniyat shakllana bosh­lagan. Aynan shu hududlarda, aniqrog‘i O‘rxun daryo­sining qirg‘oqlarida turkiylar tarixi bilan bog‘liq juda ko‘plab yodgorliklar saqlangan. Ular orasida To‘nyuquq, Bilga xoqon va Qultegin tosh­bitiklari, Qora­qo‘rim va Qarabalg‘asun (Ordu baliq) shahar xarobalari butun dunyoga mashhurdir.

O‘tgan yili 12–19-oktyabr kunlari Urganch davlat universiteti va Respublika Ma’naviyat va ma’rifat markazi Xorazm viloyati bo‘limi tashab­busi bilan tarix fanlari bo‘yicha falsafa doktori Bekzod Abdirimov rahbarligida amalga oshirilgan ­ilmiy ekspeditsiya tarkibida Mo‘g‘ulis­tonda bo‘ldik. Ekspeditsiya maqsadi Mo‘g‘ulistonda joylashgan turkiy toshbitiklar va boshqa ta­ri­xiy yodgorliklarni, Chingizxon bosqinidan keyin yurtimizdan olib ketilgan asirlar taq­dirini, ular bilan bog‘liq manbalarni aniq­lash, o‘rganish va tadqiq qilishga qaratilgan edi. Avvaliga bizning ko‘ngli­mizda biroz hadik bor edi. Chunki o‘sha paytdagi tasavvuri­mizda dini va madaniyati mutlaq farq qiladigan xalq orasiga kirib borish, bu­ning ustiga tadqiqot o‘tkazish o‘z-o‘zidan bo‘lmaydigandek tuyulardi. Ammo bobolarimiz qoldirgan meros­ni ko‘rishga, yangiliklarni kashf etishga bo‘lgan ishtiyoq g‘o­lib kelib, Mo‘g‘uliston sari yo‘l soldik. Buni qarangki, biz mingan uchoq Ulan-Batorga qo‘nganda Mo‘g‘u­lis­ton Milliy universiteti vakil­lari bilan o‘zaro muloqot chog‘ida ol­dingi tumanli tasavvurlarimizdan zarra ham qolmadi.

Mo‘g‘uliston Milliy universiteti qoshidagi Turkologik tadqiqotlar ins­tituti direktori Anx­ba­yar Danu bizga o‘z mamlakati haqida so‘zlab berar ekan, shu yurtning kengliklari qadar bag‘rikeng, sodda va taraqqiyot sari intiluvchan bir xalq ko‘z o‘ngimizda namo­yon bo‘la boshladi. Turkologik tadqiqotlar insti­tu­ti­da izlanish olib borayotgan tur­kiya­lik olim­lar, shu­ning­dek, qozoq muta­xas­sislari va tala­balari bilan ham­kor­lik qilar ekan­miz, ulardan Mo‘g‘u­­lis­ton xalqi­ning tolerantligi haqida eshitib, ancha xursand bo‘l­dik.

Biz to‘rt kun davomida To‘nyu­quq, Bilga xoqon va Kultegin toshbitiklarini ziyorat qildik. Qo­ra­qo‘rim shahrida bo‘lib, Xorazmdan asir qilib olib ketilgan vatandoshlari­miz taqdiri bilan qiziqdik. Ke­yin Mo‘g‘u­liston Milliy universitetining kutub­xonasida manbalar bilan tanishdik.

Mo‘g‘ullar Xorazmshohlar davlatini “Sartuul ulusi”, turli sabablar bilan Mo‘g‘ulistonga kelib o‘rnashib qolgan turkiylarni va ularning avlodlarini “sartuul” deb atashar ekan. Bizni izlab ko‘plab sartuullar kelishdi. Ular bilan “sart” so‘zining ma’nosi haqida suhbatlar qildik. Aytishlaricha, ular hamon o‘zlari­ning asli O‘rta Osiyolik ekanini bilishar va faxrlanishar ekan.

18-oktyabr kuni Mo‘g‘uliston mil­liy universitetida “Mo‘g‘ul va Xorazm davlati o‘rtasidagi aloqalar tarixi” mavzusida birinchi ilmiy anjuman tashkil etildi. Ikki mamlakat olimlari samarali ishlab, o‘zaro fikr almashdik, ilmiy hamkorlikning keyingi bosqichlari bo‘yicha o‘zaro kelishib oldik.

O‘ylab ko‘rsak, ikki mamlakat olimlari orasida hamkorlikda amalga oshirish zarur bo‘lgan ilmiy tadqiqlar juda ko‘p ekan. Birinchidan, turkiy va mo‘g‘ul tillari oltoy tillar oilasiga mansub. Bundan tashqari, ushbu til oilasi tarkibiga tungus-manjur, koreys va yapon tillari ham kiradi. Taksonomik (taksonomiya – tilshunoslikda lingvistik obyektlar – shevalar, tillar, dialekt­lar va til guruhlarini tasniflash va tizimlashtirish tamoyillari va amali­yoti haqidagi fan) jihatdan olib qaralsa, bu tillar orasida eng yaqini turkiy va mo‘g‘ul tillari hisoblanadi. Chunki ming yillar davomida turkiy va mo‘g‘ul qabilalari baqamti yashab, mushtarak madaniy muhit yaratishgan. Shu sabab ularda etnik xususiyatlar, folklor, tildagi leksik o‘xshashliklar yaqqol ko‘zga tashlanadi. Koreys va yapon xalq­lari esa keyingi ming yil davomida Osiyoning eng sharqiy qismida o‘rnashib, o‘zga bir madaniyat yaratishgan.

Oltoyshunoslikni ilmiy jihatdan o‘rganish bugungi kun jahon tilshu­nosligida dolzarb masalalardan biri sanaladi. Ammo o‘zbek tilshunosligi bu borada ancha oqsamoqda. Shu o‘rinda aytib o‘tish kerak, me­ning Mo‘g‘ulistonda tadqiqot olib borayotgan turk qardoshlari­mizga havasim keldi. TIKA tashkiloti shu paytgacha ancha eskirib korroziyaga uchragan Bilga xoqon va Kultegin toshbitiklari uchun yopiq muzey barpo qilib, hududini obodonlashtirgan, To‘nyuquq tosh­bitigi uchun esa muhtasham muzey binosini qurayot­gan ekan. Shu yerda, turkiyalik tadqiqotchi Sa­mad Kalyon­chi uyg‘ur yozuvining mo‘g‘ul va manjur variantla­ri­ni tadqiq qilayotgani­ga guvoh bo‘ldim. U tadqiqot olib borish uchun mo‘g‘ul tilini o‘rgangan va har zamonda manjurlar bilan ishlash uchun Ichki Mongoliyaga (Xitoyga) o‘tib kelarkan.

Turkiyalik olimlar O‘rxun bitiklari haqida 21 jildlik kitob chiqarishgan. Sotib olmoq­chi edik, bu yerda faqat bir nusxa borligi­ni aytishdi. Kitoblar Turkiyada nashr etilgan, o‘sha yoq­dan topsa bo‘ladi, de­yish­di. O‘r­xun yodgorliklari, oltoy xalqlari tili va etnologiyasi bo‘yicha Turkiya, Ozarbayjon, Qozog‘iston, Qirg‘iziston olimlari ish olib bora­yot­ganini eshitdik. Ammo ularning orasida, taassufki, o‘zbek tadqiqot­chilari yo‘q…

MO‘G‘UL XARAKTERI

Men muloqot jarayonida mo‘g‘ullarning xarakteri va tili bilan ko‘proq qiziqdim va ularning yerga qarab gapirishi, so‘zingizni jim turib eshi­tishi va keyin odob bilan gapirishini yaponlarga o‘xshatdim. Bir qozoq yigiti bizga yo‘l ko‘rsatuvchi bo‘ldi. Men undan, “bu yurtda sizlarga mu­sul­mon yoki kichik millat sifatida taz­yiq yoki kamsitishlar yo‘qmi?” deb so‘radim. “Bular yaxshi xalq”, deb javob berdi qozoq yigiti, “sen ham yaxshi odam bo‘lsang bo‘ldi, dining bilan ishi yo‘q”.

TIL XUSUSIYATLARI

Men dissertatsiyamni yozish jarayonida ko‘plab umumoltoy plas­ti­dagi so‘zlar etimologiyasi bo‘yi­cha tahlil­larimni “Rus-mo‘g‘ul lug‘a­ti”dan foydalanib bajargan edim. Mo‘g‘ulis­tonda ekanimda, ularni til egalari bilan bevosita tahlil qi­lish imkoni paydo bo‘ldi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, oltoy tillarini “Rus-mo‘g‘ul lug‘ati”ga tayanib o‘rganish juda jiddiy xatolarga sabab bo‘lar ekan. Chunki mo‘g‘ul tili umumoltoy plastidagi juda ko‘plab so‘zlarni saqlab qolgan bo‘lib, bu so‘zlar mo‘g‘ul ti­li­dan to‘g‘ridan to‘g‘ri o‘rganilsagina mazmuni o‘z­gar­maydi.

Mo‘g‘ul tili turkiy tillarga eng ­yaqin tildir. Misol uchun, turkiy “q” tovushi mo‘g‘ulchada qattiq “x” shaklida talaffuz qilinadi. Agar shu farqni yodda tutgan holda so‘zlashsak, bu tillarning negizi bir ekanini anglab yetish mumkin bo‘ladi va o‘nlab so‘zlarni tarjima qilish kerak bo‘lmaydi:

Qora – xar

Qoraqo‘rim – Xorxorin

Qo‘ng‘irot – xonxirat

Quda – xodo, qudag‘ay – xodog‘iy.

HAMKORLIK UFQLARI

Mo‘g‘uliston va O‘zbekiston o‘rtasida diplomatik aloqalar­ning o‘rnatilishi har ikki mamlakat uchun foydali ekani shubhasiz. Iqtisodiy jihatdan olib qaralsa, Mo‘g‘uliston keskin o‘zgaruvchan iqlim sha­roitida bo‘lgani uchun bu yerlarda meva, sabzavot va poliz ekinlari yetishtirish juda qiyin. Ammo go‘sht, sut, jun mahsulotlari tayyorlash va eksportida ancha oldinda. Buni tasavvur qilish uchun Mo‘g‘u­lis­ton aholisi uch yarim million, chorva mollarining soni esa 80 mln bosh ekaniga e’tibor qaratishning o‘zi kifoya qiladi. Ammo Mo‘g‘uliston deganda ko‘z oldiga chorvachilik keladiganlar adashadi. Chunki mamlakatning asosiy daromadi tog‘-kon sanoatidan keladi. Urba­nizatsiya darajasi juda yuqori va bugungi kunda aholining 65 foizi shaharlarda yashaydi.

Mo‘g‘uliston va O‘zbekiston ilmiy aloqa­lar masalasiga kelsak, hozircha ko‘p ish bajarilgani yo‘q. Bu­ning asosiy sababi, albatta, diplomatik aloqalarning yo‘lga qo‘yil­magani bilan bog‘liq edi.

Shunday bo‘lsa-da, bir nechta oliy o‘quv yurtlarimiz, xususan, Urganch davlat universiteti va Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti Mo‘g‘ulis­ton Milliy universiteti bilan hamkorlik shart­noma­larini imzolagan.

Biz Mo‘g‘uliston safaridan qayt­ganimizdan so‘ng, tarix fanlari doktori, Respublika Ma’naviyat va ma’rifat markazining Xorazm viloyati bo‘limi boshlig‘i Bekzod Abdirimov “Chingizxon bosqini va yurtidan ayrilganlar taqdiri” nomli kitobini chop ettirdi. Urganch universiteti tadqiqotchisi Mar­don Hasanov “Mo‘g‘ulis­ton hayratlari: Urgan­ch­dan Ulan-Batorgacha” nom­­li sayo­hat­­noma yozdi.

Joriy yilning 4-6-iyun kunlari Urganch davlat universitetida “Tarix va filologiya sohalarida o‘zbek-mo‘g‘ul ilmiy aloqalari” mavzusidagi xalqaro simpozium tashkil etildi. Unda mo‘g‘ulistonlik olimlar ishtiroki­da konferensiya, aylana stol va boshqa ilmiy-amaliy tadbirlar doirasida muhokamalar olib borildi.

Ammo hali oldinda qilinadigan ishlar ko‘p. Muammolar ham talaygina…

Birinchidan, Mo‘g‘ulistondagi arxeo­lo­gik yodgorliklar o‘zbek olim­lari to­mo­nidan mut­laqo o‘rganilma­gan. Va­ho­lanki, O‘r­xun ma­daniy land­­shaf­ti­dagi asosiy arxeologik yod­­gor­­liklar umumturkiy meros sana­­ladi.

Ikkinchidan, oltoy tillarini o‘rga­nishga e’tibor bo‘lmagani uchun mo‘g‘ul tili qiyosiy o‘rganilmagan. Lug‘atlar, so‘zlashgichlar yo‘q.

Uchinchidan, ikki xalq o‘rtasida etnik o‘xshashliklar juda ko‘p bo‘lsa-da, etnologik tadqiqotlar olib borilmagan.

Bugungi kunda O‘zbekiston va Mo‘g‘ulis­ton o‘rtasida diplomatik aloqalarning yo‘lga qo‘yilishi ko‘plab muammolarning hal eti­lishi­ni osonlashtirishi tabiiy. Ulan-Bator va Toshkent o‘rtasida uchoq qatnovi yo‘lga qo‘yilsa, imkoni­yatlar yanada kengayadi.

O‘ylaymanki, yaqin kunlarda ikki mamlakat olimlari o‘rtasida hamkorlik yanada jonlanadi. Bu, albatta, filologlarimiz uchun yangi ilm ufqlariga yo‘l ochadi. Eng asosiy­si, o‘zbek olimlarining qardosh davlatlar­ning turkologiya sohasida olib borayotgan strategik tadqiqotlariga yanada salmoqli hissa qo‘shishiga, hamkorlikning tag‘in-da kengayishiga cho‘ng imkoniyatlar paydo bo‘ladi.

Anvar BO‘RONOV,

filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD)