Yurtning har bir fuqarosini e’zozlagan, inson xotirasiga ehtirom ko‘rsatgan mamlakatda adolat hukmron bo‘ladi. Zero, har qanday odam tabiatan odil hukmga, yaxshi so‘zga hamisha zarurat sezadi. Erkin yashash qadim-qadimdan to hanuz zamin ahlining orzusidir. Bashariyat tarixida, xususan, biz guvohi bo‘lgan XX asrda shunday qabohatlar, xunrezlik va adolatsizliklar bo‘lgan ediki, unga nom topish mushkul. Xususan, 30-yillar qatlidan yuraklarda qolgan zaxm yaralari haliga qadar bitgani yo‘q.
O‘sha davrda hech bir gunohsiz qatlgohlarda o‘ldirilgan odamlar son-sanog‘ini bilmaymiz, to‘g‘risi. Ular orasida har bir millatning yuz minglab yuksak madaniyatli ziyolilari, olim va ulamolari bor edi. Ular bizning qavm-qarindoshimiz, ular bizning bobolarimiz, ular bizning shonli ildizimiz edi. Bu qatag‘on davri yurakni o‘rtaydi, xayolni iztirobli ko‘chalar tomonga boshlaydi. Respublika Prezidenti tomonidan imzolangan “Siyosiy qatag‘on qurboni bo‘lgan yurtdoshlarimiz hayoti va faoliyatini o‘rganish, targ‘ib etish hamda ularning xotirasini abadiylashtirish borasidagi ishlarni kengaytirish to‘g‘risida”gi tarixiy qarorni o‘qib, to‘g‘risi, yana o‘yga toldim. Bunday vaziyatda fikrlamaslikning, o‘ylamaslikning va qiyoslamaslikning hech iloji yo‘q.
Har gal qatag‘on qurbonlari xususida so‘z borganda beixtiyor bolalik damlarim ko‘z oldimga keladi. O‘zim guvohi bo‘lgan hodisalar kinotasma kabi bir-bir ko‘z oldimdan o‘taveradi. To‘g‘ri, men 30-yillardagi xunrezliklarga shaxsan guvoh bo‘lganim yo‘q, ularni kattalardan eshitdim. Biroq 50-yillarda millat oydinlari boshiga yog‘ilgan balo-ofatni, xususan, Hamid Sulaymon, Maqsud Shayxzoda, Shuhrat domla, Said Ahmad, Mirzakolon Ismoiliy, Shukrullo kabi mashhur ziyolilarning tuhmatlar girdobi ichra ilojsiz qolgan kunlarini hali-hali eslayman. Qo‘rquv saltanatni egallagan sobiq ittifoqda erksizlik hukm surdi. Millat manfaati, milliy qadriyatlar, xususan, el-yurt kelajagi, baxt-u saodati uchun jon fido qilgan jadid ziyolilari xususida so‘zlash mutlaqo mumkin emas edi. Ular tarix kitoblarida, darsliklarda nuqul salbiy sifatlar bilan haqoratlarga ko‘mib tashlanar edi. Holbuki, tarixiy haqiqat mutlaqo ularga taqalgan “xalq dushmani”, “badbin millatchi”, “burjuaziya malayi” kabi tushunchalarga aloqasiz ekanini ko‘rsatadi. Bu haqiqatni anglash uchun bizga Istiqlol lozim edi. Ayniqsa, keyingi yetti-sakkiz yil davomida Respublika Prezidentining shaxsiy tashabbusi bilan qatag‘onga uchragan minglab yurtdoshlarning nomi oqlandi, xotirasiga hurmat bajo keltirildi. Kecha imzolangan qaror ham shu xayrli ishlarning davomi, albatta. Qatag‘on qurbonlarining tarixiy xizmatlari e’tiborga olinib, ular uchun muzeylar tashkil etilmoqda, filmlar suratga olinmoqda va bu ishlar jadal davom etayotir. Maqsad – inson va Vatan hurriyati bebaho ne’mat ekani to‘g‘risida bugungi yosh avlodga saboq berishdir. Men hozir iqtidorli yoshlar bilan birgaman. Ularning qalbini anglashga, quvonchlariga sherik bo‘lishga harakat qilaman. Ular bilan bo‘ladigan muloqot va suhbatlarimda nohaq qatag‘onga uchragan alloma bobolarimiz xususida so‘zlayman. Mening xotiralarim ular uchun gohida ertakdek eshitilishini ham sezib turaman. Biroq yaqin tarixdagi nohaqliklarni yoshlarga chuqur anglatishimiz va ular qalbida shu moʻtabar tuproq uchun jon fido qilgan fidoyilarga nisbatan mehr-muhabbat tuyg‘ularini uyg‘otish va bu tuyg‘uni kuchaytirishimiz kerak. Shu o‘rinda men yoshlarga murojaat qilib shunday demoqchiman:
Aziz yoshlar, tarixni xolis va chuqur o‘rganib, undan ibratli xulosalar chiqarishni kasb eting. Qadrdon bolalarim, bizning allomalar boshiga kelgan musibatli kunlar aslo takrorlanmasligi uchun astoydil o‘qing, yuksak marralarga erishing, o‘z vaqtida dunyo ahliga murabbiy bo‘lgan ajdodlarga munosib davomchi bo‘ling. Ishonchim komilki, bu tabarruk yo‘lda sizga butun O‘zbekiston ahli yordamchi bo‘ladi, albatta.
Oqil SALIMOV, akademik
