Dunyoning yetakchi axborot platformalaridan biri CNN Muhammad al-Xorazmiy haqida maqola e’lon qildi.
Har safar smartfon yoki kompyuterdan foydalanganimizda Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy merosiga duch kelamiz. Bu ajoyib o‘zbek olimi zamonaviy texnologiyalarning rivojlanishi uchun poydevor yaratdi — “0” raqamidan tortib, ijtimoiy tarmoqlardan tortib, sun’iy intellekt (AI)gacha bo‘lgan barcha narsani quvvatlovchi algoritmlargacha.
Al-Xorazmiy taxminan milodiy 780-yilda Xorazmda (hozirgi Xiva, Oʻzbekiston) tavallud topgan boʻlib, u IX asrdan 12-asrgacha islom ilm-fan va madaniyatining oltin asrida buyuk kashfiyotlar markazi boʻlgan.
Uning bu davrdagi ilmiy hissalari e'tibordan chetda qolmadi va u Bag'dodga taklif qilindi va u erda mashhur "Donolik uyi" (Bayt al-Hikma) ga rahbarlik qildi. U yerda qadimgi yunon va hind asarlarini o‘rganib, yangi bilim olamini ochdi.
1983-yilda allomaning 1200 yilligi munosabati bilan Ichanqal’aning G‘arbiy darvozasida o‘rnatilgan Al-Xorazmiy yodgorligi.
Barcha qismlarning yig'indisi
“Algoritm” soʻzi Al-Xorazmiy nomidan kelib chiqqan boʻlib, uning muammoni yechishdagi uslubiy yondashuvi fanning yoʻnalishini oʻzgartirgan. Asrlar o'tib, biz uning nomidan foydalanishda davom etamiz, bu bizning zamonaviy texnologiya va hisoblash texnikasidan foydalanishimizga ilhom bergan uzoq davom etgan intellektual almashinuv kursini ko'rsatib, qidiruv tizimlari va ijtimoiy tarmoqlardan tortib, navigatsiya tizimlari va sog'liqni saqlash diagnostikasigacha.
Shuningdek, Al-Xorazmiy hind sanoq sistemasini takomillashtirib, matematikaga “0” raqamidan foydalanishni kiritgan. Bungacha Evropa hisob-kitoblarni murakkablashtirgan noqulay Rim raqamlariga tayangan va pozitsion tizim noma'lum edi. Uning yangiligi nafaqat matematikani soddalashtirdi, balki barcha zamonaviy kompyuterlarning markazida joylashgan binar tizim uchun asos bo'ldi.
Uning matematik yutuqlari algebraga qo'shgan hissasi bilan bog'liq. Bu o‘zbek olimi uni birinchi bo‘lib mustaqil fan sifatida taqdim etib, chiziqli va kvadrat tenglamalarni yechish va tasniflashning umumiy usullariga e’tibor qaratdi. Uning "To'ldirish va muvozanatlash orqali hisoblash to'g'risida to'liq kitob" kitobi algebra uchun pretsedent bo'ldi. Bu asar Oʻrta asrlar Gʻarbida katta shuhrat qozondi va 700 yil davomida Yevropa universitetlari talabalari uchun klassik matematik matn boʻlib xizmat qildi. Busiz, biz bilganimizdek, zamonaviy matematikani tasavvur qilib bo'lmaydi.
Dunyo xaritasini tuzish
Milodiy 827-yilda Xorazm sahrosida Al-Xorazmiy Yer meridian yoyining bir daraja uzunligini (Yer yuzasida bir xil uzunlikdagi ikki nuqta orasidagi egri chiziq) oʻlchashda ishtirok etgan. U Yerning o‘lchamini va shaharlar koordinatalarini aniqlashga yordam beradigan aniq xaritalar va jadvallarni yaratdi. Uning ko'p asrlar oldin ishlab chiqilgan ishonchli Yer modeli zamonaviy globus uchun kashshof bo'lib xizmat qildi va zamonaviy GPS texnologiyasini bashorat qildi.
Matematik hisob-kitoblar yordamida Al-Xorazmiy Quyosh, Oy va sayyoralarning Quyosh tutilishi paytidagi joylashuvini ham aniq hisoblab chiqdi. Uning hissasi samoviy hodisalarni tushunishda muhim rol o'ynadi.
Hukmronlik ahamiyati
Muhammad ibn Muso Al-Xorazmiy faqat o‘tmishdagi o‘zbek olimi emas; u g'oyalari va kashfiyotlari zamonaviy hayot uchun ajralmas texnologiyalarning asosini tashkil etgan titandir. Bizning mobil telefonlar va kompyuterlardan foydalanishimiz uning dahosi tufayli amalga oshirildi, bu orqali u ilm-fanni global miqyosda ochiq qildi.
Uning yutuqlari ilm-fan chegara bilmasligini va bir shaxsning g'oyalari dunyoni o'zgartirishi mumkinligini ko'rsatadi.
Bugungi kunda O‘zbekistonda Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbuslari bilan Al-Xorazmiy kabi buyuk allomalar merosi faol o‘rganilib, tadqiqotchilarning yangi avlodlarini ruhlantirish uchun keng targ‘ib qilinmoqda.
O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi Toshkentning qoq markazidagi muhtasham bino bo‘lib, u o‘zbek ziyolilarining hikoyalarini namoyish etish va ularning o‘zgartiruvchi asarlari merosini uzoq yillar davomida saqlab qolish uchun mo‘ljallangan.
