Inson tabiatan ogʻriq va yoʻqotishlardan qochishga dasturlashtirilgan, shubhasiz. Hayotda biror baxtsizlikka uchrasak, imkon qadar undan tezroq qutulish yoʻllarini izlaymiz. Bunga zid oʻlaroq, kinoteatrda pul toʻlab yoxud qalin kitobni qoʻlga olib, qahramonlarning oʻlimi yoki ayriligʻini tomosha qilib yigʻlashni xush koʻramiz. “Otello”dan to “Titanik”gacha asr oshib yashab kelayotgan asarlarning siri, ehtimol, aynan shundadir. Nega biz baxtli, rang-barang syujetlardan koʻra, qalbni ezuvchi fojialarga oʻchmiz?
Quyida qadimgi yunon falsafasidan zamonaviy mualliflik kinolarigacha, Fuzuliy sufiyligidan to Abdulla Qodiriy “roʻmon”larigacha boʻlgan tafakkur zanjiri misolida insonning fojiaga boʻlgan bu “nosogʻlom” ishqi aslida qanday chuqur ruhiy ehtiyojlarga borib taqalishini tahlil qilamiz.
Katarsis: Qadimiy teatr ruhiyatni qanday davolagan?
Fojianing inson ruhiyatiga paradoksal taʼsirini birinchilardan boʻlib qadimgi yunon mutafakkirlari anglab yetgan. Aristotel oʻzining “Poetika” asarida sahnadagi qonli va ayanchli qismat tomoshabinda qoʻrquv hamda rahm-shafqat uygʻotib, oxir-oqibat uning ruhiyatini qusurlardan tozalashini yozadi. Bu qadimiy jarayon fanda “Katarsis” (tozalanish) deb ataladi.
