Mart oyi oxirlarida favqulodda shov-shuv boʻlgan “Oʻsmir” (“Oʻtish yoshi”) miniserialini oz fursatda 66 mlndan ortiq tomoshabin koʻrgan. Va, aynan shu serial Netfliks platformasiga nisbatan aksar negativ qarashlarni ham bir oz susaytirgandek boʻldi. Boisi, platformada namoyish etiladigan ayrim film va seriallarda koʻpincha vahshiylik yoki noanʼanaviy turmush tarzi ochiq namoyish etilishi goʻyo targʻibotdek tuyulardi. Lekin bu galgi ishda butun dunyo ota-onalari va bolalarining muammosi koʻtarilganini koʻp sonli tomoshabinlar ham, ekspertlar ham eʼtirof etishyapti. 

“Oʻsmir”ning har bir qismi masalaning yechimini birma-bir ochishga qaratilgan: 1. Qotilni qoʻlga olish. 2. Qotillik motivini aniqlash. 3. Qotilni aybiga iqror qilish. 4. Qotillikdan keyingi hayot.

1. Qotilni qoʻlga olish (Spoyler bor)

Soat tongi 6:00 da bir necha qurollangan maxsus otryad Millerlar xonadoniga bostirib kirganida sinfdosh qizni oʻldirishda gumonlangan Jeyms (Ouen Kuper) hali oʻrnidan turmagandi. Uning ota-onasi va opasi favqulodda boʻlgan toʻpolon va tintuvdan dovdirab qolishgandi. Jeyms esa qoʻrqib ketganidan faqat yigʻlar, toʻxtovsiz “men emas” derdi, xolos. Shundan soʻng politsiya uchastkasi, qon tahlili va boshqa “ish ochish” bilan bogʻliq jarayonlar, shaxsiy advokat va ota ishtirokida soʻroq qilinish... 13 yoshli ayblanuvchi bolaning nigohi, qoʻrquvi va koʻz yoshlari tomoshabinni unga xayrixoh boʻlish va “nahotki, u qotil boʻlsa yoki u emasmikin?”, degan ichki savollar bilan kurashish holatiga soladi. Kuchli hayajonini zoʻrgʻa bosib turgan ota – Eddi Miller (Stiven Grem) oʻgʻlidan soʻraydi:

- Birgina savol beraman, koʻzimga qara! Rostini ayt – seni ishingmi?

- Yoʻq.

- Toʻgʻrisini ayt.

- Toʻgʻrisi.

Oʻgʻlining javobidan yengil tortgan otaning yuzi yorishadi. U boshini koʻtarib tergovchilar xonasiga oʻgʻlini boshlaydi. Ammo... Hamma dalillar va videotasvir Jeyms sinfdoshi – Keti Leonardning qotili ekanini tasdiqlagach, bechora otaning ahvoliga boqing...

Serialning boshlangʻich epizodidanoq tomoshabin sirli voqea guvohiga aylanib qoladi. Yakka kamera bilan bitta dublda suratga olingan uzluksiz kadrlar bir zum ham diqqatingizni boʻlmaydi. Aniq dialog va maqsadli harakatlar zanjiri sabab siz ham xuddi voqea joyida ishtirok etayotgandek, gumondor bolaning yonida turib, savollarga qanday javob berishini kuchli hayajon bilan kutayotgandek boʻlasiz. Kameraning obyektivi tomoshabinga voqea joyida ishtirok etish effektini beradi. 

Oxirgi yillarda urf boʻlgan “ekshn”, “xorror” janrlarida suratga olingan seriallardan farqli tarzda bu serialda “qisqalik va loʻndalik” tamoyili ustun turadi. Umuman 4 qism – 4 soat atrofidagi vaqtga sigʻdirilgan mediahikoyada gunohkorni ayblash ruhi deyarli yoʻq. Balki, bu konservativ Angliya jamiyatiga xos xususiyatmi yoki rejissyorning ijodiy madaniyatimi, har holda oʻrganish uchun “kopilkamizga” solib qoʻyadigan bunday jihatlar bisyor. Jumladan, politsiya xodimlari Jeymsga qonun doirasida ayblanuvchi deb qarashlari, bolaning huquqlarini toʻla saqlashlari va muomala odobi qoidalaridan chiqmasliklari eʼtiborga molik.

2. Qotillik motivini aniqlash

Detektiv Baskomb (Eshli Uoltrs) sherigi Misha Frenk (Fey Marsey) bilan Jeymsning maktabiga boradi. Ular qotillikning motivini topish maqsadida Jeyms va Ketining sinfdoshlari bilan suhbatlashadilar. Ularni eng hayratlantirgan narsa maktabdagi tajovuzkorlik, bouling, oʻqituvchilarga nisbatan hurmatsizlik muhiti edi. Marhumaning yaqin dugonasi bilan savol-javob jarayonida oʻsmir qizning tajovuzkor muomalasi gʻalati tuyuladi. Chunki, jinoyatning sababini juda yaxshi bilib turgan qiz izquvarlarga rost soʻzlamaydi. Ammo keyin u baribir oʻzini tutib turolmay, sinfdosh bola – Rayanni tepkilab qolganini koʻrgan izquvarlar Rayanni soʻroqqa tutishadi. Bundan ham bir ish chiqmagach, boshi qotgan organ xodimlariga inspektor Lyuk Baskomb (Eshli Uolters)ning oʻgʻli sirni ochgandek boʻladi – hammasiga “insta” sababchi.

Maʼlum boʻlishicha, marhuma qiz Keti Jeymsni instagram orqali “zaharlab” kelgan. Uni “insel” deb haqorat qilgan. “Insel” bu – ixiyorsiz saqlanish. Bu cheklov asosan ayollarga nisbatan qoʻllanilgan. Ana endi savol – ayollar 20 % erkaklarni jozibali deb hisoblashlari, qolgan 80 % erkaklarni esa jozibalilar toifasiga kiritmasliklari haqidagi bahs-munozaralar 13 yoshli oʻsmirlarni tashvishga solishi normal holatmi? Oʻgʻlining gaplarini zoʻrgʻa anglagandek boʻlgan inspektor Lyuk Baskomb soʻraydi:

-        Axir, 13 yoshda bokira boʻlishmaydimi? Bu yoshda “insel” – “ixtiyorsiz saqlanish”? Qanaqasiga?

-        Dada, Siz koʻp narsani tushunmayapsiz?

-        Unda tushuntir.

-        Mana bu emoji nima maʼno berishini bilasizmi? Bu dinamit. Bu qizil tabletkaning portlashi...

 

Inspektor nihoyat motivni topgandek boʻladi. Jeymsga nisbatan virtual tazyiq oqibatida u oʻziga boʻlgan ishonchni yoʻqotgan. Lekin, nega aynan qotillik roʻy berdi? Jinoyatning oldini olish mumkinmidi? Organ xodimlari maktabga kirishda ham, ketish vaqtida ham bitta gapni qaytaradilar:

-        Nima uchun bu maktab bunchalik badboʻy... Dahshat.

-        ...Bilsang, bu isqirtlikdan koʻnglim ayniyapti. Nima deb oʻylaysan, bu yerda kimnidir, nimagadir oʻrgatishadimi? Maktab emas, qanaqadir tashlandiq vagon... Hali aytding-ku, bu yer sassiq joy deb. Haqiqatda shunday.

-        Oʻzi, hamma maktablar shunaqa...

Bu mazmundagi savol-javob ikki bor qaytariladi. Bu bilan ssenariynavislar maktabni tashlandiq joyga qiyoslashgan. Jamiyat, ota-onalar, maktab maʼmuriyati va oʻqituvchilar tomonidan oʻz holiga tashlab qoʻyilgan oʻquvchilar real hayotdan koʻra virtual olamda koʻproq yashaydilar. Marhuma Ketining Jeymsni “insel” deganiga bosilgan koʻplab layklar va maktabdagi bouling jinoyatda gumonlanuvchi oʻsmirni sotsiopatga aylantirib qoʻygan. Kuchli ruhiy zoʻriqishdan dinamit portlagan.

3. Qotilni aybiga iqror qilish

“Ahloq tuzatishga tayyorlash markazi”da 7 oydan beri ushlab turilgan Jeyms oʻtgan vaqt ichida oʻz jinoyatini toʻliq tan olganicha yoʻq. Bu ishga jalb etilgan klinik psixolog Brayani Ariston esa (Erin Doerti) jinoyatga olib kelgan motiv boʻyicha oʻz xulosasini yakunlamagan. U Jeyms bilan 5-marta uchrashadi, bugun bu yerga oltinchi bor kelishi. Aktrisa Erin Doerti ichki hayajonini yashirishga urinayotgan psixolog obrazida bir oz sovuqqon koʻrinadi. Buning sababi suhbat davomida ochiqlana boradi. Ayblanuvchi oʻsmirning xavfli sotsiopat ekanini suhbat keskinlasha borgani sayin tushuna boshlaymiz.

Jeyms yosh boʻlishiga qaramay, psixologni chalgʻitish va ruhiy bosim oʻtkazish hadisini olgan. U oldiniga muloyim tabassum bilan “yaxshi bola” ekanini namoyish etgan boʻlsa-da, psixologning jiddiy savollaridan soʻng birdan jazavaga tushib ketadi. Oʻrnidan turib, unga ochiq savol berayotgan ayolning tepasiga oʻdagʻaylab keladi...