Bugun dunyo mislsiz tezlik bilan oʻzgarib bormoqda. Raqamli texnologiyalar, sunʼiy intellekt, ijtimoiy tarmoqlar va qisqa videolar insonning fikrlash uslubini ham oʻzgartirmoqda. Bir necha soniyalik lavhalarga oʻrganib qolgan avlod ikki soat davom etadigan spektaklni sabr bilan kuzata oladimi? Teatr oldidagi eng katta sinov ham mana shunda. Chunki teatr tezkor taassurot emas, balki tafakkur, mushohada va ichki kechinmalar sanʼatidir.
Teatrning eng muhim qahramoni zalda oʻtirgan tomoshabindir. Tomoshabinsiz spektakl – ovozsiz qoʻshiq, tinglovchisiz kuy, oʻquvchisiz kitob kabidir. Shuning uchun ham bugungi kunda “Teatrga qanday tomoshabin kerak?” degan savol nafaqat madaniyat ahli, balki jamiyatning har bir ongli aʼzosini oʻylantirishi zarur.
Bugungi tomoshabin, avvalo, sabrli boʻlishi kerak. Chunki sahnada aytilayotgan har bir soʻz, har bir sukut, har bir nigoh bejiz emas. Teatr tomoshabindan alohida eʼtiborni, tinglashni, his qilishni talab qiladi. Afsuski, ayrim hollarda spektakl davomida telefon ekraniga tikilib oʻtirgan, suratga olish bilan band boʻlgan yoki asar mazmuniga emas, faqat aktyorning mashhurligiga qiziqadigan kishilarni ham uchratamiz. Bu esa teatrning asl mohiyatini anglamaslikdan dalolat beradi.
Teatrga kelish oddiy hordiq emas, maʼnaviy uchrashuvdir. Inson sahna qarshisiga faqat vaqt oʻtkazish uchun emas, oʻzini anglash, oʻz qalbiga nazar tashlash uchun kelishi kerak. Chunki spektakl tugaganidan keyin parda yopiladi, ammo tomoshabinning qalbida yangi savollar ochiladi. U oʻz hayotini, munosabatlarini, qarashlarini qayta koʻrib chiqishga majbur boʻladi. Demak, teatr insonni oʻzgartiradigan maktabdir. Bunday maktabga esa bilim olishni istaydigan, fikrlashdan qoʻrqmaydigan tomoshabin zarur. Undan tashqari, bugungi teatrga tanqidiy fikrlaydigan tomoshabin ham kerak. Har qanday spektaklni koʻr-koʻrona maqtash yoki aksincha, tushunmay turib inkor etish sanʼat rivojiga xizmat qilmaydi. Tomoshabin spektaklni tahlil qila olsa, obrazlar mohiyatini anglay olsa, rejissyor gʻoyasini his qilsa, sanʼatkor ham yanada masʼuliyat bilan ijod qiladi. Teatr va tomoshabin oʻrtasidagi ana shu fikriy muloqot haqiqiy sanʼatni yuzaga chiqaradi.
Umuman olganda, bugungi teatrga, eng avvalo, ongli, didli, sabrli, kitobxon, milliy qadriyatlarga sodiq, tanqidiy fikrlay oladigan va sanʼatni chin dildan sevuvchi tomoshabin kerak. Ana shunday tomoshabin bor joyda teatr yashaydi, teatr yashagan jamiyatda esa maʼnaviyat yuksaladi. Zero, sahna nurini aktyor yoqadi, ammo uning haroratini tomoshabin qalbi saqlab qoladi. Teatrning ertangi kuni ham, bugungi qudrati ham aynan mana shu qalblarning uygʻoqligiga bogʻliq.
Afsuski, bugungi kunda ayrim tomoshabinlar teatr odobiga yetarlicha rioya qilmaydi. Spektakl vaqtida telefonda gaplashish, baland ovozda suhbatlashish, kechikib kirish yoki sahna davom etayotgan paytda zalni tark etish nafaqat aktyorga, balki boshqa tomoshabinlarga ham hurmatsizlikdir. Teatr madaniyati faqat sahnada emas, zalda ham namoyon boʻladi. Madaniyatli tomoshabin aktyorning mehnatini qadrlaydi, uning ijodiga ehtirom bilan qaraydi.
Yana bir muammo, teatrni faqat kulgi maskani deb bilishdir. Albatta, komediya inson ruhini yengillashtiradi. Ammo teatrning vazifasi faqat kuldirish emas. U yigʻlatadi, oʻylantiradi, ogohlantiradi, baʼzan esa sukut orqali minglab soʻz aytadi. Agar tomoshabin faqat kulgili spektakllarni izlab, falsafiy yoki ijtimoiy dramalardan yuz oʻgirsa, teatrning tarbiyaviy qudrati cheklanib qoladi.
Teatrga kitoblarni koʻp mutolaa qiladigan tomoshabin kerak. Kitob oʻqigan inson obrazlarni chuqurroq anglaydi, tarixiy voqealarni yaxshiroq tushunadi, ramziy maʼnolarni tezroq ilgʻaydi. Bunday tomoshabin spektakldan zavqlanish bilan birga undan saboq ham oladi. Kitob va teatr bir-birini boyitadigan ikki buyuk maʼnaviy makondir. Yoshlar masalasi ham alohida eʼtiborga loyiq. Bugungi yosh avlod ertangi teatrning asosiy tomoshabini boʻladi. Agar bugun ularda teatrga mehr uygʻotilmasa, ertaga zallar boʻsh qolishi mumkin. Shu bois ota-onalar, maktablar, oliy taʼlim muassasalari va madaniyat muassasalari yoshlarni teatr bilan muntazam tanishtirib borishi zarur. Teatrga ilk bor kirgan bolaning qalbida sanʼatga muhabbat uygʻonsa, u kelajakda ham bu maskanga qayta-qayta keladi.
Shu bilan birga, teatrning oʻzi ham zamon bilan hamnafas boʻlishi kerak. Sifatli dramaturgiya, puxta rejissura, kuchli aktyorlik maktabi, zamonaviy sahna yechimlari va dolzarb mavzular tomoshabinni oʻziga tortadi. Agar spektakl yetuk boʻlsa, undagi haqiqat yurakka yetib borsa, tomoshabin yana teatrga qaytadi. Demak, teatr va tomoshabin bir-birini tarbiyalaydigan ikki qanotdir. Chunki hozirgi globallashuv davrida milliy qadriyatlarni asrash ham teatr zimmasidagi muhim vazifalardan biridir. Milliy ruhni his qiladigan tomoshabin sahnadagi tarixiy obrazlar, urf-odatlar, ona tilining jozibasi va xalqning maʼnaviy merosini chuqurroq anglaydi. Bunday tomoshabin millatning madaniy xotirasini saqlashga ham xizmat qiladi. Teatr faqat bugunni emas, oʻtmish va kelajakni ham bogʻlaydigan koʻprikdir.
Kitob va teatr bir-birini boyitadigan ikki buyuk maʼnaviy makondir. Yoshlar masalasi ham alohida eʼtiborga loyiq. Bugungi yosh avlod ertangi teatrning asosiy tomoshabini boʻladi. Agar bugun ularda teatrga mehr uygʻotilmasa, ertaga zallar boʻsh qolishi mumkin. Shu bois ota-onalar, maktablar, oliy taʼlim muassasalari va madaniyat muassasalari yoshlarni teatr bilan muntazam tanishtirib borishi zarur.
Bugungi teatrga shovqin soluvchi emas, fikrlaydigan tomoshabin kerak. Moda uchun emas, maʼnaviy ehtiyoj bilan keladigan tomoshabin kerak. Qarsak chalishni emas, asarning mohiyatini his qilishni biladigan tomoshabin kerak. Telefon ekranidan koʻra sahnadagi inson taqdiriga koʻproq qiziqadigan tomoshabin kerak. Faqat tomosha qiladigan emas, his qiladigan, mushohada yuritadigan va xulosa chiqaradigan tomoshabin kerak.
Baxtiyor SAMIYEV,
Oʻzbekiston Teatr arboblari uyushmasi huzuridagi
“Teatr tanqidchilari va dramaturgiya” klubi aʼzosi
“Adolat” gazetasi, 2026-yil 40-son.
“Bugungi teatrga qanday tomoshabin kerak?” maqolasi
