Alifbo – milliy til pasporti

Oʻzbekistonda oʻtgan bir asr davomida alifboning bir necha bor – arab yozuvidan lotiniga, soʻng kirillga va yana lotin alifbosiga oʻtkazilishi xalqimizning madaniy-maʼrifiy uzviyligiga oʻz taʼsirini koʻrsatmay qolmadi. Tarixiy tajriba shuni koʻrsatadiki, yozuvning qisqa davrda tez-tez oʻzgarishi avlodlar oʻrtasidagi kitobxonlik va intellektual bogʻliqlik zanjirini muayyan darajada zaiflashtiradi. Alifboning mukammalligi va qulayligi savodxonlik darajasi, taʼlim sifati hamda yoshlar maʼnaviyatiga bevosita taʼsir qiladi. Milliy fonetikaga toʻliq mos alifbo insonning fikrini aniq va xatosiz ifodalashiga zamin yaratadi. Axborot oqimi shiddatli davrda imlo qoidalarining aniqligi va alifboda birxillikning taʼminlanishi milliy kontent sifatini oshiradi. Hozirgi muammo shundaki, ikki xil yozuvning yonma-yon qoʻllanilishi hamda alifbodagi ayrim belgilarning qulayligi borasidagi bahslar aholining turli qatlamlarida imlo borasida ikkilanishlarni keltirib chiqarmoqda. Buni kundalik hayotda – koʻcha lavhalari, rasmiy hujjatlar va ijtimoiy tarmoqlardagi yozishmalarda uchraydigan noaniqliklarda yaqqol koʻrish mumkin.

Siyosiy standart va jasoratsizlik

Bugun koʻpchiligimiz kundalik muloqot va ijtimoiy tarmoq yozishmalarida kunda-kunora ishlatadigan ng harf birikmasi imlomizga shunchalik singib ketganki, uning ortidagi mantiqsizlik haqida oʻylab ham oʻtirmaymiz. Vaholanki, oʻzbek tilining sh va ch digraflari bir belgiga aylantirilgan bir paytda, mayin burun undoshlaridan boʻlmish [ŋ] tovushi nima uchun alohida harfsiz, ikki belgili birikma holatida qolib ketdi? Bu holat ortida qanday mantiq, tarixiy drama yoki siyosiy bosimlar yotadi? Bu lingvistik tugun 1940-yillardagi sovet alifbo islohoti va markaziy mafkuraning qatʼiy koʻrsatmalari ostida paydo boʻlgani sir emas. Oʻsha davrda SSSR xalqlarining milliy alifbolarini rus grafikasi standartiga iloji boricha moslashtirish, bir xil qolipga solish ustuvor davlat siyosati etib belgilangan edi.

1940-yilda oʻzbek yozuvi lotin alifbosidan kirill alifbosiga oʻtkazilayotganda loyiha bevosita markaziy tilshunoslik koʻrsatmalari asosida shoshilinch va ilmiy yechimlarsiz tayyorlangan. Rus tilining fonetik tizimida burun [ŋ] tovushi umuman mavjud emasligi sababli alifbo tuzuvchilar rus grafikasi standartidan uzoqlashishni, ortiqcha diakritik belgilar kiritishni xohlashmagan. Aynan shu yerda jiddiy mantiqiy va siyosiy qarama-qarshilik yuzaga keladi. Oʻsha paytda bir xil sovet tuzumi va markaziy siyosat ostida boʻlgan qardosh qozoq va qirgʻiz alifbolarini tuzishda bu milliy tovush uchun alohida ң harfi kiritilib, rasman qabul qilindi. Oʻzbek tilshunosligida esa “rus alifbosidagi mavjud harflar bilan cheklanish” hamda markaziy standartni buzmaslik ehtiyotkorligi ustun keldi. Kirill qolipidan chiqishga jurʼat etilmagani va rus yozuv tizimiga maksimal darajada moslashish ehtiyoji natijasida oʻzbek tili uchun xos alohida fonema mustaqil harfdan mahrum qilinib, sunʼiy ikki harfli birikmaga aylantirildi.

Achinarlisi, 1940-yildagi bu ehtiyotkorona yechim 1993-yildagi lotin alifbosiga oʻtish jarayonida ham inersiya boʻyicha takrorlandi. Buning amaliy va salbiy oqibatlari bugungi raqamli jamiyatda yanada yaqqol koʻzga tashlanmoqda. Birinchidan, bu holat nutq madaniyatida jiddiy talaffuz xatolarini keltirib chiqarmoqda. Asliy turkiy soʻzlardagi yagona fonema (keng, teng, koʻngil) va rus tili orqali kirib kelgan xalqaro oʻzlashmalardagi ikki alohida tovush (miting, tango, kenguru) bir xil ng belgisi bilan yozilmoqda. Ikkinchidan, zamonaviy axborot texnologiyalari, avtomatik boʻgʻinga koʻchirish, qidiruv tizimlari va ovozli intellekt modellarini oʻrgatishda ng birikmasi kompyuter algoritmlari uchun jiddiy mantiqiy chalkashliklar tugʻdirmoqda.

Sovet davridagi siyosiy-lingvistik cheklovlar natijasida yoʻl qoʻyilgan bu tarixiy xato bugun – bunday mafkuraviy tazyiqlardan xoli boʻlsak-da – tilimizning tabiati va raqamli makondagi imkoniyatlarini muayyan darajada toraytirmoqda. Biroq zamon va sharoit tubdan oʻzgargan. Yozuv tizimini takomillashtirish – shunchaki harf almashtirish emas, milliy oʻzlik va raqamli texnologiyalar talablarini uygʻunlashtirish masalasidir. Axborot texnologiyalari va sunʼiy intellekt jadal rivojlanayotgan bugungi asrda alifbodagi bu kabi nuqsonlarni tuzatib, [ŋ] tovushi uchun alohida harf (masalan, ñ) joriy etish vaqti kelmadimikan?

Arab va fors-tojik yozuvi inersiyasi

 Oʻzbek tili deyarli ming yil davomida arab alifbosi va fors-tojik tilshunosligi anʼanalariga moslashtirilgan yozuvdan foydalanib keldi. Sharq mumtoz adabiyoti durdonalari va tarixiy manbalarimiz aynan shu tizimda qogʻozga muhrlangan. Biroq bu mumtoz yozuvda ham burun [ŋ] tovushi uchun alohida, mustaqil belgi ajratilmagan. Buning oʻrniga u nun (ن) hamda gaf (گ) harflarining birikmasi – نگ shaklida berib kelingan. Asrlar davomida shakllangan bu grafik koʻnikma matbaa ustalari va mualliflar ongiga shunchalik chuqur singib ketganki, alifboning tabiiy qismiga aylangan. 1940-yilda kirill va 1993-yilda lotin alifbosiga oʻtilayotganda tilshunoslar aynan shu omilni asosiy vaj qilib koʻrsatishgan: tarixan ikki harf birikmasi orqali berilgan, demak, uni oʻzgartirmasdan saqlash xalq uchun osonroq. Natijada har ikki islohotda ham fonetik tamoyil – bir tovushga bitta harf berish qoidasi eskirgan tarixiy inersiyaga qurbon qilingan.

Tarixiy inersiyaga koʻr-koʻrona ergashish va yozuv tizimini zamon talablariga moslashtirishdan hayiqish milliy alifbomizning raqamli davrdagi imkoniyatlarini cheklamoqda. Bugungi kunda lotin alifbosini takomillashtirish borasidagi muhokamalarda bu oʻtmish sarqitidan voz kechib, [ŋ] tovushi uchun alohida harf (masalan, ñ yoki ŋ) joriy etish masalasi – oddiy tilshunoslik injiqligi emas, milliy yozuv madaniyati va kelajak avlod oldidagi kechiktirib boʻlmaydigan masʼuliyatdir. Yozuvimizni mantiqiy komillikka keltirish orqali ona tilimizning fonetik tozaligini tiklaymiz va raqamli makonda oʻzbek tili uchun mustahkam poydevor yaratamiz.

Tipografik va texnik cheklovlar

 “Teng”, “bong”, “tong” va “oʻng” kabi tub soʻzlarimizdagi yagona fonetik tovushning alohida harf bilan emas, ikki belgili birikma orqali yozib kelinishining eng amaliy va texnik ildizlari 1990-yillardagi lotin alifbosiga oʻtish davri hamda kompyuter imkoniyatlarining cheklanganligiga borib taqaladi. Oʻsha paytda axborot texnologiyalari endi rivojlanayotgan, bosmaxona imkoniyatlari esa tor edi. Standard QWERTY klaviaturasida hamda Times New Roman kabi mumtoz shriftlarda unikal diakritik belgilarni (masalan, ŋ yoki ñ) joylashtirish ulkan texnik murakkablik va qoʻshimcha xarajat keltirib chiqarardi. Matbaa uskunalarini qayta jihozlash imkoniyati yetishmagan sharoitda klaviaturadagi tayyor n va g tugmalaridan birgalikda foydalanish davr mutaxassislari uchun eng arzon va tezkor yechim boʻlib tuyulgan.

Kechagi kunning tejamkorlikka asoslangan bu tezkor yechimi bugungi raqamli jamiyatda jiddiy intellektual toʻsiqlarni keltirib chiqarmoqda. Bu holat yosh bolalar va til oʻrganuvchilar uchun oʻqishda chalkashlik yaratibgina qolmay, sunʼiy intellekt modellarini oʻrgatish, avtomatik boʻgʻinga ajratish va imlo tekshiruvchi algoritmlarni yaratishda ng birikmasining ikki xil tabiatini kompyuterga anglatishda jiddiy algoritmik muammolarni yuzaga bermoqda.

Bu lingvistik tugunning ikkinchi muhim sababi – shevalardagi “n-lashish” hodisasidir. Oʻzbek tilining barcha shevalarida ham [ŋ] tovushi bir xil soflikda saqlanmagan. Xususan, Toshkent, Fargʻona vodiysi va janubiy lahjalarda soʻz oxiridagi [ŋ] bosqichma-bosqich oddiy [n] ga aylanib ketish moyilligiga ega (masalan, ogʻzaki nutqda “keeling” soʻzi “kelin”, “oʻng” soʻzi “oʻn” tarzida talaffuz qilinishi). Oʻz vaqtida alifbo islohoti ustida ishlagan ayrim tilshunoslar bu tovush vaqt oʻtishi bilan tildan butunlay siqib chiqariladi degan yanglish gipotezaga tayanib, unga alohida harf ajratishni ortiqcha deb hisoblashgan.

Uchinchi va eng asosiy omillardan biri – rus tili va xalqaro munosabatlar orqali tilimizga kirib kelgan oʻzlashma soʻzlar faktoridir. Sovet davrida va keyinchalik ommalashgan angar, kenguru, miting, marketing, kasting, avangard, tango, mango, kongress, reyting, bingo, shlang, pingvin, Singapur, ring, bumerang, lingvistika, shtanga kabi yuzlab soʻzlarda n va g harflari yonma-yon kelib, alohida-alohida /n+g/ tarzida talaffuz qilinadi. Oʻsha davr alifbo tuzuvchilarida agar alohida ñ yoki ŋ harfi kiritilsa, oʻzbekcha [ŋ] (singil, yangi, dengiz, mangu, chang, manglay) bilan xalqaro soʻzlardagi /n+g/ oʻrtasida imlo chalkashligi ortadi degan xavotir ustun kelgan.

Biroq oʻsha davrdagi ehtiyotkorlik bugungi raqamli jamiyatda aks taʼsir koʻrsatmoqda. Yozuvda bir xil koʻringan ng birikmasi matnlarda ikki xil fonetik hodisani ifodalab, nafaqat oʻquvchilar uchun talaffuzda chalkashlik tugʻdirmoqda, balki zamonaviy sunʼiy intellekt texnologiyalari oldiga ham gʻov boʻlmoqda.

Kechagi texnik cheklovlar sabab qabul qilingan vaqtinchalik yechim bugungi raqamli texnologiyalar davrida milliy yozuvimiz taraqqiyotiga toʻsqinlik qilmasligi kerak. Lotin alifbosini takomillashtirish borasidagi bahslarda bu oʻtmish sarqitidan voz kechib, [ŋ] tovushi uchun alohida harf (masalan, ñ yoki ŋ) joriy etish masalasi – oddiy tilshunoslik injiqligi emas, milliy yozuv madaniyati va kelajak avlod oldidagi kechiktirib boʻlmaydigan masʼuliyatdir. Yozuvimizni mantiqiy mukammallikka keltirish orqali ona tilimizning fonetik tozaligini tiklaymiz va raqamli makonda oʻzbek tili uchun mustahkam poydevor yaratamiz.

Har bir millat alifbosi – jamiyatning intellektual poydevori hamda raqamli asrdagi taraqqiyot tezligini belgilovchi strategik vosita. Oʻzbek tilining eng oʻziga xos va nozik tovushlaridan biri boʻlmish burun [ŋ] ning alifboda alohida harfsiz, ikki belgili birikma shaklida qolib ketgani bugungi amaliy hayotimiz va texnologik rivojlanishimiz oldida jiddiy muammolarni keltirib chiqarmoqda. Bu holat – sovet davrida rus grafikasi standartlariga moslashish intilishi, arab-fors yozuvidagi anʼanaviy inersiya hamda oʻtgan asr oxiridagi texnik cheklovlarning mahsulidir. Oʻz davrida tejamkor va tezkor chora sifatida qabul qilingan bu yechim bugungi kunda ikki asosiy yoʻnalishda jiddiy toʻsiqlarni keltirib chiqarmoqda:

  • Birinchidan, nutq madaniyati va savodxonlikda uzluksiz chalkashliklarni yuzaga keltirmoqda;
  • Ikkinchidan va eng xavflisi – raqamli texnologiyalar hamda sunʼiy intellekt davridagi algoritmik va texnik murakkabliklardir.

Xullas, oʻzbek alifbosida [ŋ] uchun alohida harfning yoʻqligi – oʻtmish siyosiy standartlari va texnik cheklovlarning merosidir. Bugungi lotin alifbosini isloh qilish jarayonida bu birikmani alohida harf (masalan, ñ) bilan almashtirish yozuv tizimini zamonaviy axborot texnologiyalariga moslashtirishning eng dolzarb vazifasidir. Kechagi kunning shartli cheklovlari bugungi raqamli kelajagimizga gʻov boʻlmasligi kerak. Yozuvimizni mantiqiy mukammallikka keltirish orqali ona tilimizning fonetik sofligini saqlab qolamiz va kelajak avlod uchun mukammal intellektual poydevor yaratamiz.

Baxtiyor MENGLIYEV,

TAFU tadqiqotchi-professori,

filologiya fanlari doktori