Globallashuv sharoitida maʼnaviy-axloqiy tahdidlarga qarshi kurashda taʼlim-tarbiya muassasalari faoliyati tizimida bosh harakatdagi shaxs – oʻqituvchidir. U oʻz shaxsiy potensiali va mahoratini ishga solgan holda talabalar bilan hamkorlikda ijodiy va hayotiy faoliyatini maqsadga muvofiq tarzda tashkil etsa, oʻrganuvchilar uning barcha shakl va koʻrinishlarida real subyektga aylanadi. Bu jarayonda taʼlim tizimida uchta muhim asosni yoʻlga qoʻyish talab etiladi. Bunda oʻqituvchi – “pedagogik ong” – “pedagogik gʻoya” – “pedagogik hokimiyat”ga ega mustaqil faoliyat olib boruvchi taʼlim subyekti sifatida faoliyat yuritishi samarali natijalarni beradi.
Zamonaviy taʼlim texnika bilan boshqarilayotgan “aql” va texnikani boshqarayotgan “aql” munosabatlari orasidan oʻz oʻquvchisini sugʻurib olishi va bu jarayonda ularning mavjudligini inkor etmagan holda ular taqdim etgan munosabatdan foydalisiga ishlov berib, undan keyin tezkorlik bilan anʼanadagi haqiqatni ilgari surishi zarur boʻlib qolmoqda.
Respublika taʼlim Markazi direktori Sh.Sattorovning fikricha, shunday mamlakatlar borki, ularda darsliklar yoʻq. Lekin sifatli taʼlim bor. Biz oʻqituvchilarni darslikka qaramlikdan xolos qilishimiz kerak. Oʻshandagina taʼlimda juda katta oʻzgarish sodir boʻladi (Sattorov Sh. Maktabning maqsadi “universal odam yaratish emas”/ “Gazeta.uz”. 14.07.2021 https://www.gazeta.uz/uz/2021/07/14/textbooks). Ammo, amaliyotchi oʻqituvchilarning fikriga koʻra, bugungi kunda yangilangan darsliklar oʻquvchilarni zeriktirib qoʻymoqda hamda har qanday tajribani toʻgʻri deb uni qabul qilaverishimiz kerak emas.
Zero, XXI asr oʻqituvchilari faoliyatida, malakasida nimalar oʻzgardi? XXI asr oʻqituvchilari qanday xususiyatlarga ega?
Birinchidan, ular hamkorlik qilishni biladilar. Ular hamkorlik qilishni bilishi va har qanday jamoa bilan ishlab keta olishi kerak. Soʻnggi yillarda bu kabi koʻnikmalarga talab ancha oshdi, ayniqsa maktablarda, koʻpchilikning fikricha, gʻoyalar va bilimlarni boshqalar bilan boʻlishish taʼlim samarasini oshiradi. Bilim va tajriba almashish hamda muloqot qilish va oʻrganish taʼlim jarayonining muhim qismidir.
Ikkinchidan, XXI asr oʻqituvchilari moslashuvchan. Ular har qanday vaziyatdagi holatga moslasha oladilar. Zamonaviy dunyoda oʻqituvchi boʻlish, maktablarda joriy etilayotgan turli yangi vositalar va oʻzgarishlarga moslashishni talab etadi. Sinfdagi doskalar oʻrnini smart doskalar, daftarlar oʻrnini planshetlar egallamoqda. XXI asr oʻqituvchisi ushbu oʻzgarishlar jarayonida oʻzini yaxshi va qulay his etishi kerak.
Uchinchidan, ular uzoqni koʻra biladilar. XXI asr oʻqituvchisi talabalarning kelajagi haqida oʻylaydi va ular qanday kasbda oʻz qobiliyatlarini toʻla namoyon qila olishlarini koʻra biladilar. Ularning rejalariga koʻra, “Hech bir bola tengdoshlaridan ortda qolmaydi”. Asosiy eʼtiborni hozirgi kun bolalarini kelajak hayotga tayyorlashga qaratadilar.
Toʻrtinchidan, ular zamonaviy texnologiyalardan mohirona foydalanadilar. XXI asr oʻqituvchisi zamonaviy oʻzgarishlarga shay turishi kerak, eng soʻnggi texnologiyalar, dars yoki baho boʻlsin, ular oʻquvchilarga yaxshiroq va tezroq oʻrganishga imkon beradi. Ular eng yangi gadjetlarni oʻzlashtirish oʻquvchilarning bilim olishini tubdan oʻzgartirishi mumkinligini bilishadi. Shu sababli faqat ularning yangi tendensiyalarini kuzatibgina qolmay, balki ularni qanday qoʻllashni ham bilishadi.
Beshinchidan, ular umri davomida bilim olishdan toʻxtamaydilar. XXI asr oʻqituvchilari nafaqat oʻz oʻquvchilaridan doimiy ravishda bilim olishlarini kutishadi, balki oʻzlari ham shunday qilishadi. Ular har doim taʼlimning zamonaviy tendensiyalari va texnologiyalaridan xabardor boʻlib turishadi. Dars rejalarini zamon talabiga moslab oʻzgartirishadi. Oʻqituvchining bilimi, uning kasbiy professionalligi – u oʻqitgan oʻquvchilarning ong darajasi va hayotdagi muvafaqqiyati bilan belgilanadi.
“Yangi Oʻzbekiston – maʼrifatli jamiyat” konsepsiyasi, jamiyat aʼzolarining ongi-tafakkurini, hayot falsafasi va dunyoqarashini kengaytirish va boyitishni anglatadi (Sh.Mirziyoyev Yangi Oʻzbekiston strategiyasi – T.: “Oʻzbekiston” nashriyoti, 2021. 272-b). Bu vazifani amalga oshirishda uzluksiz taʼlim tizimining “Hayot davomida bilim olish” tamoyiliga asosan oʻqituvchi va murabbiylarning bevosita ishtiroki talab etiladi. Chunki, nafaqat OAVlari, balki bilim jamiyatida ilm maskanlari va ularning faoliyat turlarining kengayishini inobatga olagan holda ilmiy potensialni oshirish aynan ularning zimmasiga ulkan vazifalarni yuklaydi. Bunda biz voqelikni xalqimiz ongiga obyektiv koʻrsatish imkoniga ega boʻlamiz. Shu sababdan, Respublikamizda taʼlim muassasalari kesimida “Ustozim – gʻururim va faxrim!”, “Muallim – bilim bulogʻi!” kabi mavzularda insholar, oʻquv loyihalar, rasmlar, videoroliklar tanlovini tashkil etishimiz samarali natija beradi. Bu bir tomondan ularning oʻqituvchi va murabbiylariga nisbatan hurmat-ehtiromini oshirsa, ikkinchi tomondan, ilmiy tadqiqotchilik koʻnikmalarini rivojlantirishga, jamiyatga daxldorlik hissini yuksaltirishga, oʻqituvchilik kasbini maqsadli tanlashlariga yordam beradi. Ong-u tafakkurida ustozlar faoliyatini tahlil qiladi, “oʻz ideali” sifatida oʻrnak va namuna oladi.
Shuning bilan bir qatorda maʼnaviy-maʼrifiy ishlar samaradorligi “uzluksiz taʼlim tizimida maʼnaviy tarbiya asoslarini kuchaytirish”ni talab etadi. “Tarbiyada tanaffus boʻlmaydi” deganlari kabi, joylarda maʼnaviy-marifiy ishlarni tashkil etishda bu qoidaga amal qilinmayapti. Bu borada bogʻcha, maktab, oliy taʼlim, mahalla tizimi faoliyatida oʻzaro hamkorlik va uygʻunlikning yoʻqligi ishimizning samarasiga salbiy taʼsir koʻrsatmoqda (Sh.Mirziyoyev . “Yangi Oʻzbekiston strategiyasi” – T.: Oʻzbekiston, 2021. B. 285). Demak, “Bir ziyoli – bir mahallaga maʼnaviy homiy” tamoyili asosida har bir mahallaga professor-oʻqituvuchilar va taniqli ziyolilarni jalb etish, ularning hayotiy tajribalari va ilmiy asoslangan fikr-mulohazalari orqali oʻquvchilarga (yoshidan qatʼiy nazar) ijtimoiy hayotga, kelajakka nisbatan ishonch va motivatsiya ruhini beramiz. Bu bevosita bugungi kunda siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy inqirozlarning oldini olishda ijtimoiy fanlarning oʻrni naqadar muhim ahamiyatga ega ekanligini asoslashimizga muhim omil boʻladi.
Darhaqiqat, 22 yoshida “Xitoy millatining Buyuk muallimi” deb eʼtirof etilgan, 30 yoshida oʻz maktabini ochib, minglab shogirdlariga ustozlik qilgan Konfutsiy taʼkidlaganidek “Eskilikni eʼzozlab, yangilikni egallagan odamgina muallim boʻla oladi”. “Muallimning yoʻli qalbning qaʼrigacha faqat rahm-shafqatdan iborat. Uning sabogʻi toʻrt qismdan: olimlik, saʼy-harakat, halollik va sadoqatdan iborat boʻladi” (Konfutsiy. Hikmatlar. –Toshkent: “Alisher Navoiy nomidagi OʻzMKN”, 2010. B. 9).
Umida KUDRATOVA,
Toshkent davlat iqtisodiyot
universiteti doktoranti
