Afsona va rivoyatlar xalq tafakkurining naqadar chuqur va obrazli boʻlganini yaqqol koʻrsatadi. Masalan, “Qashqadaryoning yaratilishi haqida afsona”da suvning paydo boʻlishi, hayot manbai sifatida tasvirlanishi, xalqning tabiat bilan uygʻun yashash istagi va eʼtiqodiy qarashlari mujassam ifoda topgan. Afsonaga koʻra, qadim zamonlarda Qashqadaryo oʻlkasi keng choʻllar, quruq tekisliklar boʻlgan, hayot suvsizlik tufayli azobga toʻlgan. Shu paytda togʻlar orasida yashovchi mehribon avliyo chol xalqning ahvolini koʻrib, Tangridan rahm soʻrab, ibodat qiladi va Tangrining marhamati bilan yer bagʻridan qudratli chashma otilib chiqadi. Bu chashma vodiy boʻylab oqib, hayotni qayta tiklaydi. Odamlar bu suvni “qashqa” yaʼni oppoq, tiniq suv deb atab, uni “Qashqa daryo” deb nomlashadi. Shu voqea asosida butun oʻlka Qashqadaryo deb atalgan.
Ushbu afsona xalq tafakkurining muhim jihatlarini ochib beradi. Birinchidan, unda tabiat hodisalari ilohiy qudrat bilan bogʻlanadi. Yaʼni, xalq dunyoqarashida suv bu – Tangrining marhamati, hayot manbai sifatida qabul qilinadi. Ikkinchidan, afsona xalqning ezgulik va minnatdorlik hissini ifoda etadi: odamlar suv paydo boʻlishini Allohning rahmati deb bilib, unga ehtirom bilan qaraydi. Uchinchidan, afsonada xalq tafakkurining metaforik (ramziy) tafakkur shakli yaqqol koʻzga tashlanadi: “qashqa” soʻzi suvning oppoqligini emas, balki uning pokligini, hayotbaxshligini bildiradi. Bu esa xalq tilining badiiy va semantik boyligini, soʻz orqali chuqur maʼno ifodalash qobiliyatini koʻrsatadi.
Xalq rivoyatlarida esa badiiy toʻqima bilan bir qatorda axloqiy va tarbiyaviy gʻoyalar kuchli ifodalangan boʻladi. “Qashqadaryo nomi kelib chiqishi haqida rivoyat” ana shunday namunalar sirasiga kiradi. Unda Qashqa ismli goʻzal va fidoyi qizning obrazi orqali xalqning maʼnaviy qadriyatlari, insoniylik, fidoyilik, vatanparvarlik va mehr-oqibat gʻoyalari yuksak darajada ifoda etilgan. Rivoyatda aytilishicha, qurgʻoqchilik yurtni qamrab olgan, barcha buloqlar qurigan, odamlar umidsizlikda qolgan. Shu paytda Qashqa qiz xalqni tashlab ketmay, oʻz hayotini qurbon qilish evaziga yurtni suvga toʻydiradi. U Tangridan xalqni qutqarishni soʻrab, “jonimni ol, lekin bu yerda suv oqsin” deb duo qiladi. Natijada yer bagʻridan daryo otilib chiqadi, ammo qizning oʻzi shu daryoga singib ketadi. Shu sababli xalq bu daryoni Qashqa daryo, oʻlkani esa Qashqadaryo deb atay boshlaydi.
Mazkur rivoyatda ham xalq tafakkurining bir necha qatlamlari mujassam. Avvalo, u xalqning tabiatga nisbatan mehr-muhabbatini, suvni hayot ramzi sifatida qabul qilishini koʻrsatadi. Shu bilan birga, rivoyatda ayol obrazining muqaddaslashtirilishi, uning fidoyiligi, xalq manfaatini oʻz hayotidan ustun qoʻyishi bu – oʻzbek xalqining maʼnaviy dunyoqarashidagi muhim fazilatlardir. Qashqa qiz timsolida xalq “fidoyilik”, “sadoqat”, “ezgulik” tushunchalarini timsol sifatida ifoda etgan. Demak, xalq rivoyatlarida badiiy obrazlar orqali xalqning axloqiy idealini koʻrish mumkin.
Bu ikki misolda ham xalq tafakkuri metaforik ifoda, eʼtiqodiy qarashlar va ijtimoiy qadriyatlar asosida shakllanganini koʻramiz. Afsona va rivoyatlar xalq dunyoqarashining turli davrlardagi qatlamlarini saqlab qolgan tarixiy manbalardir. Ular orqali biz qadimgi insonning dunyoni qanday anglagani, qanday eʼtiqodlarga ega boʻlgani, hayotni qanday tushunganini bilamiz. Shu maʼnoda, afsona va rivoyatlar – xalqning “ogʻzaki falsafasi”dir. Ular yozma manbalardan oldin paydo boʻlgan, ammo oʻz ichida chuqur falsafiy mazmunni saqlagan. Masalan, koʻpgina oʻzbek afsonalarida suv, daraxt, tog‘, quyosh, oy kabi tabiat unsurlari hayotiy kuch, baraka, poklik timsoli sifatida tasvirlanadi. Bu esa xalq tafakkurining tabiat bilan uygʻunlikda shakllanganini koʻrsatadi.
Shuningdek, afsona va rivoyatlarda yaxshilik va yovuzlik kurashi, inson va tabiat oʻrtasidagi bogʻliqlik, mehnat, sabr, fidoyilik singari umuminsoniy qadriyatlar ifodalanadi. Masalan, “Koʻksaroy buloq” yoki “Orol dengizi” haqidagi afsonalarda insonning tabiatga beparvoligi yoki ochkoʻzligi oqibatida keladigan ofatlar haqida ogohlantiruvchi falsafiy mazmun yotadi. Bu hol xalq tafakkurining axloqiy-didaktik xususiyatini ochib beradi. Xalq oʻz ogʻzaki ijodi orqali avlodlarga saboq bergan, ular ongida ezgulik, sabr, mehr-oqibat, tabiatga ehtirom tuygʻularini shakllantirgan.
Afsona va rivoyatlarning yana bir muhim jihati shundaki, ular tarixiy xotirani saqlash vositasi boʻlib xizmat qiladi. Har bir rivoyat ortida muayyan tarixiy voqea yoki shaxs turadi. Xalq ularni badiiy shaklda ifodalash orqali oʻz tarixini unutmaslikka intilgan. Masalan, “Bibi Seshanba”, “Qizlar qalʼasi”, “Chortoq suvi” kabi rivoyatlar xalq xotirasidagi voqealar, diniy eʼtiqodlar yoki qadimiy odatlar bilan bogʻliqdir. Ularning barchasi xalq tafakkurining ijtimoiy xotira sifatida saqlanishida muhim oʻrin tutadi.
Bugungi kunda folklorshunoslik fanida afsona va rivoyatlar nafaqat badiiy meros sifatida, balki “milliy identitet (oʻzlik)”ni oʻrganish manbai sifatida ham oʻrganilmoqda. Chunki bu janrlar xalq tafakkurining oʻziga xos modeli, xalqning oʻz tarixiga, tabiatga, insoniy qadriyatlarga munosabatini ifoda etadi. Ularni tahlil qilish orqali xalqning qadimiy falsafiy dunyoqarashi, ijtimoiy ideal va estetik qarashlari tiklanadi. Masalan, Qashqa qiz haqidagi rivoyat orqali xalq ayolni nafaqat goʻzallik, balki hayot manbai, mehr va fidoyilik timsoli sifatida koʻrsatganini anglaymiz. Bu oʻz navbatida oʻzbek xalqining ayollarga boʻlgan qadimiy ehtiromini, jamiyatda ularning muqaddas oʻrni borligini koʻrsatadi.
Xulosa qilib aytganda, afsona va rivoyatlar xalq tafakkurining tarixiy qatlamlarini, eʼtiqodiy va maʼnaviy dunyoqarashini ifodalovchi eng qadimiy manbalardan biridir. Ular insoniyatning dunyoni badiiy idrok etish bosqichlarini yoritib beradi, xalqning ichki ruhiy olamini, orzu-umidlarini, eʼtiqodini va hayotga qarashini oʻzida mujassam etadi.
Gulsevar RAHMONQULOVA
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR
1. Joʻrayev M., Saidova R. Buxoro afsonalari. – T.: A.Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, 2002.
2. Imomov K. Afsona // Oʻzbek folklori ocherklari. 2-tom. – T.: Fan, 1989.
3. Oʻzbek xalq asotirlari. Oʻzbek asotirlari, hikmatlari, rivoyatlari. Oʻn jildlik. 3- jild. – T.: A.Qodiriy nomidagi halq merosi nashriyoti, 1993.
4. Afsona va rivoyatlar // Razzoqov H., Mirzayev T., Sobirov O., Imomov K.
5. Oʻzbek xalq ogʻzaki poetik ijodi. Darslik. – T.: Oʻqituvchi, 1980.
