Temuriy ziyofatlarda nimalar muhim boʻlgan?

Amir Temur shaxsi va u asos solgan saltanat tarixshunoslikda asosan harbiy yurishlar, xalqaro geosiyosat hamda fan-madaniyat homiyligi doirasida oʻrganib kelinadi. Biroq buyuk saltanatlar taraqqiyoti faqat jang maydonlari bilan cheklanmay, balki kundalik turmush madaniyati, diplomatik jarayonlar va davlat qudratini namoyon etuvchi ramziy marosimlar – oliy darajadagi saroy ziyofatlari orqali ham mustahkamlangan.

Sohibqiron saroyidagi gastronomiya va ziyofat madaniyati yirik geosiyosiy tadbir, hokimiyat qonuniyligini koʻrsatish vositasi boʻlishi bilan birga, Turon zaminida asrlar davomida yonma-yon yashab kelgan ikki buyuk qutb – koʻchmanchi dasht harbiy anʼanalari va oʻtroq musulmon voha madaniyatining mukammal uygʻunligi edi. Quyida Amir Temur davri saroy oshxonasi, saltanat dasturxoni, xalqaro qabullar va tantanali ziyofatlarning oʻtkazilish tartibi hamda diplomatik etiketi birlamchi manbalar – Nizomiddin Shomiy, Sharafiddin Ali Yazdiy, Ibn Arabshoh, Ruy Gonsales de Klavixo va boshqalarning asarlari asosida tahlil qilinadi.

Amir Temur davlatida saroy oshxonasi va uning idoralari markaziy Devoni buzurg (Oliy devon) tizimiga boʻysunuvchi mustaqil davlat tuzilmasi boʻlgan. Saltanatning harbiy-siyosiy tizimi qanchalik mukammal tuzilgan boʻlsa, oshxona ishlari ham qatʼiy qoida-nizomlarga asoslangan. Bu tizimning bosh maqsadi yirik tantanalar paytida yuz minglab navkarlar va xalqaro elchilarni uzluksiz, bir xil tartibda oziq-ovqat bilan taʼminlash hamda oliy elitaning xavfsizligini toʻla kafolatlashdan iborat edi.

Sohibqiron saroy oshxonasining mavqei davlat miqyosida bir qancha strategik vazifalarni bajargan. Jumladan, xorijiy elchilar davlatning umumiy boyligi va tashkiliy salohiyatini birinchi navbatda saroy dasturxonining dabdabasi hamda taomlar miqdori orqali baholashgan. Shuningdek, harbiy yurishlar arafasida qoʻshinning ozuqa zaxirasini hisoblash va gʻamlash aynan mazkur tuzilma zimmasida boʻlgan. Oʻsha davrda hukmdorlarni yashirincha zaharlash eng keng tarqalgan suiqasd usullaridan biri boʻlgani bois, oshxona maʼmuriyati xavfsizlikning birinchi chizigʻi vazifasini oʻtagan.

Saroy boshqaruv tizimida oshxona va unga aloqador barcha xizmatlarning rahbari bakavulboshi (yoki mirbakavul) deb atalgan. Bu oʻta masʼuliyatli lavozimga oddiy xizmatkorlar yoki mohir oshpazlar emas, balki Sohibqironga sadoqatli, qabilaviy ierarxiyada yuqori mavqega ega boʻlgan amirlar va sarkardalar tayinlangan.

Bakavulboshining asosiy vakolatlari quyidagilardan iborat edi:

Saroy omborlariga keltirilgan oziq-ovqat mahsulotlarining sifati va tozaligini shaxsan tekshirish;

Oshxona hududini xavfli shaxslardan qoʻriqlash uchun maxsus yasavullar (harbiy qorovullar) guruhini jalb etish;

Qurultoy va toʻylarda soʻyiladigan chorva mollarining eng yaxshi qismlarini amirlarning unvoni va mavqeiga qarab adolatli taqsimlash.

Tayyorlangan taom Sohibqiron yoki oliy xonimlar dasturxoniga tortilishidan oldin bir necha bosqichli oʻta murakkab tekshiruvdan oʻtkazilgan. Agar taomda biron-bir shubhali holat yoki zaharlanish alomati sezilsa, butun oshxona xodimlari darhol hibsga olinib, davlatga xiyonat sifatida qattiq jazolangan.

Saroy oshxonasi: Bavurchilar va sharbatdorlar faoliyati

Saroy oshxonasida pishirish, masalliqlarni toʻgʻrash va pishiriqlar tayyorlash bilan shugʻullanuvchi xodimlar jamoasi bavurchilar deb yuritilgan. Amir Temur oʻz yurishlari davomida boʻysundirilgan yirik madaniy markazlar – Damashq, Sheroz, Bagʻdod, Dehli va Sultoniyadan meʼmorlar va zargarlar bilan birga mashhur oshpazlarni ham Samarqandga keltirgan. Bavurchilar orasida oshxona ishlari quyidagicha tizimli ravishda taqsimlangan:

Kabobpazlar: Ochiq olovda, qoʻrada va yer osti tandirlarida yirik hayvonlar goʻshtini (yilqi, qoʻy, kiyik) butunlay yoki maʼlum qismlarga ajratgan holda pishirishgan. Goʻshtning taʼmini saqlash sirlari aynan ularga tegishli boʻlgan.

Palovpazlar (qozonbonlar): Guruchli, bugʻdoyli va dukkakli taomlar ustasi hisoblangan. Ular guruch yoki donlarning qaynatilish, dimlanish darajasini va olov balandligini maxsus qum soatlari yordamida aniqlik bilan nazorat qilishgan.

Nonvoylar va holvapazlar: Saroy nonlarining va shirinliklarining oʻnlab turlarini tayyorlashgan. Ular sariyog‘, sut va dorivor giyohlar yordamida uzoq vaqt qotmaydigan va sifati buzilmaydigan non turlarini pishirganlar.

Saroyda suyuq mahsulotlar, meva sharbatlari, shifobaxsh qaynatmalar va qabilaviy-marosimlarga xos qimiz hamda musallas kabi ichimliklarni tayyorlash, saqlash va tarqatish sharbatdorlar devoni tomonidan boshqarilgan. Bu devonning boshligʻi sharbatdorboshi bakavulboshi bilan hamkorlikda ishlagan. Sharbatdorlar devoni saroy tabiblari bilan birga hazm qilishni yaxshilovchi, qon bosimini meʼyorlashtiruvchi dorivor ichimliklar (jumladan, sirkasanjabinlar)ni ishlab chiqish, idoralar uchun oltin, kumush va yashma (nefrit) qadahlarni toza saqlash hamda shahar chetidagi yer osti muzxonalaridan tonnalab muz boʻlaklarini saroyga xavfsiz yetkazib berish vazifalarini bajargan. Shunday qilib, Temuriylar saroy oshxonasi oʻzining tashkiliy-maʼmuriy tuzilishiga koʻra, davlat xavfsizligi, xalqaro diplomatiya va taʼminot nizomini oʻzida birlashtirgan mukammal tizimni tashkil etgan.

Saltanat dasturxoni: Taomlar va tibbiy-etiket asoslari

Sohibqiron dasturxonidagi taomlar ham dasht koʻchmanchi jangovar anʼanalari, ham oʻtroq islomiy voha madaniyatining mukammal uygʻunligiga asoslangan edi. Davlat elitasining asosini harbiylar tashkil etgani sababli, taomlar insonga yuqori quvvat va kuch berishi shart boʻlgan. Shu bois taomnomada asosan toʻyimli goʻshtli taomlar ustunlik qilgan.

Saroy taomnomasi Ibn Sino qoidalariga asoslanib tuzilgan boʻlib, har bir taomning “issiq-sovuq” yoki “hoʻl-quruq” mizoji hisobga olingan. Masalan, ogʻir goʻshtli taomlardan keyin albatta sirkali ichimlik yoki anor sharbatlari berilgan. Bu tanadagi xolesterin va hazm jarayonini muvozanatda saqlagan. Taomning turi, uning qaysi idishda tortilishi va hayvon goʻshtining qaysi boʻlagi kimga berilishi – mehmonga koʻrsatilgan davlat miqyosidagi hurmat va uning siyosiy mavqeini belgilovchi vosita boʻlgan.

Asosiy taomlar: Tandir kabob, qazi, palov va norin

Sohibqiron saroyining kundalik va tantanali taomnomasida goʻsht yetakchilik qilgan. Choʻchqa goʻshti islomiy qoidalarga asosan umuman ishlatilmagan. Parrandalar va yovvoyi kiyiklar ov oʻljasi sifatida isteʼmol qilingan boʻlsa-da, haqiqiy aslzoda taomlari ot va semiz qoʻy goʻshtidan tayyorlangan:

Tandir kabob: Butun boshli qoʻy yoki tog‘ kiyiklarining terisi shilinib, ichki aʼzolari tozalangach, maxsus ziravorlar bilan marinadlangan. Yer ostida qazilgan maxsus chuqur tandirlar tog‘ archasi va pista oʻtinlari bilan qizdirilib, goʻsht 3–4 soat davomida archa tutuni va bugʻda dimlab pishirilgan.

Qazi: Chingiziylarning harbiy anʼanalarida yilqi goʻshti eng foydali ozuqa hisoblangan. Ot goʻshtining qovurgʻa qismidagi yogʻli va shirin qismlari ichakka ziravorlar bilan tiqilib tayyorlangan va saroy ziyofatlarida yuqori martabali mehmonlarga yaxna taom sifatida birinchilardan boʻlib tortilgan.

Palov: Movarounnahrda sunʼiy sugʻorish inshootlarining qayta tiklanishi sholi yetishtirishni rivojlantirib, palovning saroy madaniyatida qaror topishiga zamin yaratgan. Bavurchilar uni tayyorlashda goʻsht va sabzidan tashqari behi boʻlaklari va anor donalaridan foydalanishgan. Toʻylarda yuzlab kilogramm guruch maxsus mis qozonlarda pishirilib, yassi sopol va chinni laganlarga tog‘ shaklida suzilgan hamda usti goʻsht va qazi boʻlaklari bilan bezatilgan.

Norin: Harbiy elitaning tansiq taomi boʻlib, yupqa yoyilib goʻsht shoʻrvasida pishirilgan xamir sovutilib, quritilgan va ip shaklida ingichka qilib toʻgʻralgan. Taom ustiga qaynoq, xushboʻy, ziralik goʻsht shoʻrvasi quyib tortilgan.

Non, shirinliklar va qimiz madaniyati

Poytaxt Samarqandning nonlari va shirinliklari butun Yevroosiyoda mashhur boʻlgan. Saroy nonvoyxonasi sulton va aʼyonlar uchun bir necha oʻnlab turdagi xamir mahsulotlarini yetkazib bergan:

Gijda non: Sut, sariyog‘ va qoʻyning eritilgan yogʻi qoʻshib qorilgan xamirdan tayyorlanib, oʻrtasi chuqurcha va qalin chetli boʻlgan. Ustiga sedana sepilib tandirda yopilgan bu non bir hafta davomida yumshoqligini yoʻqotmagan.

Patir va qatlama: Sariyog‘ bilan qat-qat qilib yoyilib pishirilgan.

Shirinliklar: Ziyofatlarning yakuniy qismida sabuniy holvasi, yongʻoqli va asalli paxlavalar, nisholda hamda turli murabbolar tortilgan. Bu shirinliklar ogʻir taomlardan soʻng hazm jarayoniga yordam bergan.

Amir Temur saltanatining harbiy-siyosiy asosini tashkil etgan barlos, jaloyir, sulduz, arlot va qavchin kabi turk-moʻgʻul qabilalari uchun qimiz chanqoqbosdi ichimlikdan tashqari erkin dasht ruhi, harbiy qudrat va Chingiziy-Temuriy anʼanaviy legitimligiga sadoqat ramzi ham edi.

Maxsus zotdor otlar sutidan tayyorlanadigan qimiz yovvoyi gilos, olma yoki archa daraxti tutunida dudlangan ot yoki buqa terisidan yasalgan yirik idishlar – saba (yoki mesh) ichida yetiltirilgan. Dudlash jarayoni ichimlikka oʻziga xos xushboʻy hid bergan. Sut sabaga quyilgach, maxsus yogʻoch guvva bilan kuniga minglab marta urilib, tabiiy spirt hosil qilingan. Saroy tantanalarida qimiz oltin va kumush suvi yuritilgan, qimmatbaho toshlar bilan bezatilgan yirik kosalarda, oliy martabali amirlarning unvonlariga qarab navbat bilan tarqatilgan.

Shifobaxsh ichimliklar, sharob etiketi va saroy bogʻlari

Oʻtroq madaniyat va islomiy ilm-fan taʼsirida Temuriylar saroyida yuksak rivojlangan yoʻnalishlardan yana biri – shifobaxsh sharbatlar va meva nektarlari ishlab chiqarish edi. Saroy tabiblari va sharbatdorlari har bir ichimlikni tayyorlashda uning taʼmi, oshqozon-ichak tizimini tozalash, qonni suyultirish va ogʻir goʻshtli taomlardan soʻng tanadagi muvozanatni tiklash xususiyatlariga eʼtibor qaratganlar. Xususan, sirkasanjabin ichimligi tabiblar tomonidan mukammal nisbatda (asosan 2 hissa asal, 1 hissa uzum sirkasi va dorivor giyohlar) qaynatib tayyorlangan. Uning asosiy vazifasi – qoʻy va ot goʻshtining yogʻlarini oshqozonda parchalash, jigarni tozalash boʻlgan. Ziyofatlar davomida mehmonlar har bir goʻshtli taomdan soʻng bir necha qultum sirkasanjabin ichishgan.

Temuriylar saroy hayotining oʻziga xos va ziddiyatli jihatlaridan biri – yirik davlat qabullari va shohona toʻylarda sharob isteʼmol qilinishi edi. Islom dini qoidalariga koʻra sharob harom hisoblansa-da, saroyda turk-moʻgʻul xalqlarining anʼanaviy toʻy-majlis urf-odatlari saqlanib qolgan edi. Sharob ichish marosimi oʻziga xos xalqaro odob-axloq qoidalari darajasiga koʻtarilgan. Jumladan, 1404-yilda Samarqandga kelgan Kastiliya elchisi Ruy Gonsales de Klavixo oʻz kundaligida Sohibqiron saroyidagi majlislarda sharob ichish etiketini hayrat bilan tasvirlaydi. Klavixoning yozishicha, bunday majlislarda amirlardan tashqari Saroymulkxonim boshchiligidagi oliy xonimlar ham dabdabali liboslarda ishtirok etishgan. Malika oʻz qoʻli bilan elchilarga oltin qadahlarda sharob tutgan, elchilar esa hurmat yuzasidan qadahni oxirigacha ichishlari shart boʻlgan, aks holda bu saroyga nisbatan hurmatsizlik sanalgan.

Temuriylar davrida sharoblar asosan Samarqand, Buxoro va Sherozning eng sifatli uzum navlaridan tayyorlanib, yirik oltin va kumush koʻzalarda saqlangan. Ziyofat paytida maxsus xizmatchilar – chashnigirlar va sharbatdorlar tizzalagan holda mehmonlarga qadah uzatishgan. Klavixoning yozishicha, ular sharobni shunday tezlik va tartib bilan quyishadiki, mehmonda qadah boʻsh qolishiga vaqt qolmaydi. Bu insonni tezroq mast qilish va shu orqali uning qalbida yashiringan haqiqiy fikrlarini bilish maqsadida davlat diplomatiyasining bir qismi deb hisoblangan. Amir Temurning oʻzi shaxsiy hayotida juda vazmin boʻlib, ichimlikka ruju qoʻymagan va koʻproq qimiz yoki asalli suvlarni afzal koʻrgan. Biroq xalqaro qabullarda saltanat amirlari va xorijiy elchilarining bazm-u jamshidi hamda xalqaro diplomatiya anʼanalariga ruxsat bergan.

Amir Temur saltanatida yirik davlat marosimlari, elchilarni qabul qilish va dabdabali toʻylar anʼanaviy yopiq saroylarda emas, poytaxt Samarqand atrofida tashkil etilgan muhtasham bogʻlarda – Bogʻi dilkusho, Bogʻi shamol, Bogʻi baland va Bogʻi navda oʻtkazilgan. Bu oʻtroq shaharsozlik madaniyati bilan Chigʻatoy-moʻgʻul koʻchmanchi madaniyatining uygʻunlashuvi edi. Ziyofatlar ochiq osmon ostida, ulkan va dabdabali chodirlar ichida uyushtirilgan. Ruy Gonsales de Klavixo mazkur chodirlarning arxitekturasi haqida shunday yozadi:

“Chodirlarni koʻtarib turuvchi ustunlar oltin suvi yuritilgan qalin yogʻochlardan yasalgan boʻlib, ularni oʻrnatish uchun yuzlab navkarlar jalb etilgan. Chodirlarning tashqi va ichki devorlari Sheroz, Damashq va Xitoydan keltirilgan ipak, baxmal va oltin iplar bilan toʻqilgan shoyi matolardan tayyorlangan. Ulkan chodirlarning markazida maxsus quvurlar orqali ishlaydigan, ichidan qimiz yoki gulob otilib turadigan kichik oltin favvoralar oʻrnatilgan”.

Diplomatik etiket, qimmatbaho idishlar va Konigil toʻyi

Temuriylar saroyidagi ziyofat majlislari qatʼiy diplomatik qoidalar asosida tashkil qilingan. Chodir ichida kimning qayerda oʻtirishi uning saltanat boshqaruvidagi oʻrni, harbiy unvoni yoki xalqaro maydondagi siyosiy vaznini belgilab bergan. Har qanday xato yoki qoidaning buzilishi davlat darajasidagi haqorat sifatida baholangan. Yasavullar va shaxsan bakavulboshi mehmonlarni unvonlariga qarab joy-joyiga oʻtqazgan. Masalan, 1404-yilgi qabulda Klavixo va uning hamrohlari Ispaniya qirolining elchilari sifatida yuqori ehtirom bilan chap qanotning toʻridan – Xitoy imperatorining elchilari bilan bir qatorga oʻtqazilgan.

Dasturxonga taom va ichimliklar tortiladigan idishlarning qiymati va estetikasi mehmondoʻstlikning yuqori nuqtasi boʻlgan:

Oltin va kumush koʻzalar: Yoqut, zumrad va firuza toshlar bilan bezatilgan boʻlib, asosan qimiz va shirin sharbatlar saqlashga moʻljallangan.

Seladon chinni idishlari: Xitoyning Min sulolasi davriga oid yashil va koʻk rangli bu idishlar xavfsizlik maqsadida juda qadrlangan. Agar taom tarkibida yashirin zahar boʻlsa, seladon idishiga solinganda u oʻz rangini oʻzgartirishi yoki tezda yorilib ketishiga ishonilgan.

Nefrit qadahlar: Amir Temurning shaxsan oʻzi yashil nefrit toshidan yasalgan qadahlarni yaxshi koʻrgan. Davlat marosimlarida oliy unvonli aʼyonlarga qimiz aynan nefrit kosalarda uzatilgan, chunki bu tosh turk-moʻgʻul anʼanalarida gʻalaba, salomatlik va taxt barqarorligi ramzi sanalgan.

Ziyofat davomida musiqachilar, xonandalar va masxarabozlarning chiqishlari, jangovar navkarlarning qilichbozlik oʻyinlari dabdabali bazmni ramziy teatr tomoshasiga aylantirgan.

1404-yilning kuzida Samarqand yaqinidagi Konigil tekisligida oʻtkazilgan toʻy-tantanasi va qurultoyi jahon diplomatiyasi va gastronomiyasi tarixidagi muhim voqea hisoblanadi. Marosim Amir Temurning nabiralari – Xalil Sulton, Ulugʻbek va Muhammad Jahongir mirzolarning nikohiga bagʻishlangan boʻlsa-da, uning ortida yirik geosiyosiy maqsadlar yotgan edi. Sohibqiron yetti yillik yurishdan yirik gʻalaba va ulkan oʻljalar bilan qaytib, Xitoyga (Min imperiyasiga) qarshi yurishni rejalashtirayotgan edi. Konigil toʻyining asosiy maqsadi yuz minglab navkarlar va sarkardalarni yagona gʻoya ostida jipslashtirish, oziq-ovqat zaxiralarini gʻamlash va dunyo elchilariga Temuriylar saltanatining qudratini namoyish etish boʻlgan.

Toʻy munosabati bilan bir necha chaqirimga choʻzilgan maydonda “Chodirlar shaharchasi” barpo etilgan. Klavixo oʻz kundaligida bu yerda har kuni minglab qoʻy va otlar soʻyilganini yozib qoldirgan. Goʻshtlar eni va chuqurligi odam boʻyi barobar keladigan, maxsus gʻildirakli aravalarga oʻrnatilgan oltin va kumush togʻoralar ichida tortilgan. Qaynoq shoʻrvalar va tonna-tonna palov minoralar koʻrinishida joylashtirilib, elchilar va amirlardan tashqari oddiy xalq, shahar kambagʻallari hamda yetim-yesirlarga birdek ulashilgan. Bu esa Sohibqironning adolatli hukmdor ekanligini koʻrsatgan.

Oziq-ovqat zaxiralarini saqlash texnologiyalari va harbiy ozuqalar

Temuriylar dasturxoni uchun mahsulotlar sifatini uzoq muddat saqlash maqsadida poytaxt Samarqand va yirik shaharlarda, saroylar hamda harbiy qalʼalar yaqinida yaxxonalar (yer osti muz omborlari) tashkil qilingan. Yaxxonalar gumbazsimon shaklda pishgan gʻishtdan qurilib, yer ostiga qarab 10–15 metr chuqurlikda qazilgan. Qish faslida Zarafshon havzasidan keltirilgan muz boʻlaklari yordamida goʻsht, meva va qimiz kabi tez buziluvchi mahsulotlar yozning eng issiq oylarida ham oʻz sifatini saqlab qolgan.

Amir Temur qoʻshinining yurishlardagi tezkorligi har bir askarning ogʻir yuk aravasini sudrab yurmasdan, yuqori kaloriyali va uzoq muddat buzilmaydigan oziq-ovqat zaxirasiga ega ekanligi bilan bogʻliq boʻlgan:

Qaqoch: Semiz qoʻy va ot goʻshtining suyaklari ajratilib, yupqa tasmalar holida tilingan va maxsus tuz, zira, murch bilan ishlov berilib, quruq shamolda yoki archa tutunida quritilgan. Vazni 3–4 barobarga kamaygan bu goʻshtni askarlar xurjunlarida olib yurib, qaynoq suvga tashlab bir necha daqiqada toʻyimli shoʻrva tayyorlashgan.

Qurt: Oqsil, kalsiy va tuzlarga boy boʻlib, issiq choʻllarda chanqoqbosdi vosita vazifasini bajargan. Unga suv qoʻshib chalop tayyorlangan.

Qovunqoqi: Qovunlar tilim-tilim qilinib, quyoshda quritilgan va uzoq vaqt saqlangan. Yangi qovunlarni esa ichiga qoʻrgʻoshin yoki shisha qatlam qoplangan, muz bilan toʻldirilgan qutilarda choparlar orqali uzoq oʻlkalarga yetkazishgan.

Gavak: Yangi uzilgan uzum shodalari qish boʻyi buzilmasligi uchun loy va somon qorishmasidan tayyorlangan yopiq idish – gavak ichida yoki archa novdalariga osilib, qorongʻu omborlarda saqlangan.

Xullas, Temuriylar saroy gastronomiyasi dasht turk-moʻgʻul koʻchmanchilarining toʻyimli, harbiylashgan goʻsht taomlari bilan oʻtroq voha aholisining nafis va ziravorlarga boy oshxona sanʼatining mukammal qorishuvi edi. Bugungi kunda oʻzbek milliy oshxonasining koʻrki boʻlgan toʻy palovlari, norin, qazi-karta, Samarqand nonlari va anʼanaviy mehmondoʻstlik qoidalari aynan Sohibqiron dasturxoni va Temuriylar renesansi davridagi oliy madaniy anʼanalarning bizgacha yetib kelgan tarixiy merosidir.

Shahlo MAXAMOVA,

Nizomiy nomidagi Oʻzbekiston milliy

 pedagogika universiteti tadqiqotchisi

Foydalanilgan adabiyotlar

1.                 Nizamiddin Shomiy. Zafarnoma. – Toshkent: “Oʻzbekiston”, 1996.

2.                 Sharafuddin Ali Yazdiy. Zafarnoma. – Toshkent: “Sharq”, 1997.

3.                 Ibn Arabshoh. Ajoyib al-maqdur fi navoib al-Timur (Temur tarixida taqdir ajoyibotlari). I-II kitoblar. – Toshkent: “Fan”, 1992.

4.                 Ruy Gonsales de Klavixo. Samarqandga Amir Temur saroyiga sayohat kundaligi (1403-1406-yillar). – Toshkent: “Oʻzbekiston”, 2010.

5.                 Ahmedov B. Amir Temur: Tarixiy ocherk. – Toshkent: “Yozuvchi”, 1995.

6.                 Thackston Wheeler M. A Century of Princes: Sources on Timurid History and Art. – Cambridge: Modern Library, 1989.