Seneka Lusiliyga salom yoʻllaydi!
Menga atalgan maktublarni doʻsting orqali yuborganingni yozib, bilganlarim haqida u ila baham koʻrmasligimni soʻrab, ogohlantirgansan, zotan sening ham boshqalarga nisbatan bunday yoʻl tutish odating yoʻq. Shunday qilib sen, bir maktubning oʻzida uni ham doʻsting deb tan olasan, ham tan olmaysan. Agar sen xuddi saylovda barcha nomzodlarni "mard er kishilar" deb ataganimizdek yoki uchragan odamning ismini eslay olmaganimizda "janob" deb murojaat qilganimizdek, doʻst soʻzini odatiy (rasmiy) ibora sifatida ishlatib, "doʻst" deb atagan boʻlsang, mayli ziyoni yoʻq.
Agar sen kimnidir doʻst deb bilsang-u, ammo unga oʻzingga ishongandek ishonmasang, adashayapsan va haqiqiy doʻstlikning mohiyatini anglab yetmagansan. Har qanday masalani doʻst ila tahlil qilishga intil, lekin avvalo doʻstingni yaxshilab tahlildan oʻtkaz. Doʻstlashishdan oldin – hukm qil, doʻstlashdingmi - ishon. "Hukm chiqargandan soʻng sevish oʻrniga, sevib, keyin hukm chiqaradigan" insonlar Feofrastning (yuqorida tilga olingan) oʻgitiga zid ish tutib, nimani oldin, nimani esa keyin qilish kerakligini chalkashtirib yuboradilar. U yoki bu kishi bilan doʻst boʻlish toʻgʻri-notoʻgʻriligi haqida uzoq oʻyla, ammo qaror qildingmi, doʻstingni butun qalbing bilan qabul qil va u bilan xuddi oʻzing bilan gaplashayotganingdek – dadil soʻzlash.
Shunday yashaginki, dushmandan yashirish talab etiladigan ayblaring borligini oʻzingga ham tan olishga toʻgʻri kelmasin (yashiradigan, vijdonga ogʻir botadigan sharafsiz ish qilma). Ammo, nima boʻlganda ham, har bir insonda yashirib yuriladigan narsalar boʻladi, shunday holda bor tashvishing, barcha fikrlaringni faqat doʻsting bilangina baham koʻr. Uni sodiq deb bilar ekansan – sodiq ham qilasan. Koʻpincha aldovdan qoʻrqib aldovga oʻrgatishadi va shubha-gumonlar bilan xiyonatkor boʻlishga huquq berishadi. Nega men doʻstim huzurida u yoki bu soʻzlarni ayta olmayman? Nega uning oldida oʻzimni oʻzim bilan yolgʻiz qolgandek his qilmasligim kerak?
Baʼzilar faqat doʻstga aytish mumkin boʻlgan narsalarni duch kelgan odamga soʻzlab berishadi, kim boʻlsa boʻlsin – eshituvchi topilsa bas, ichida toʻplanib qolgan hamma gapni toʻkib soladi. Boshqalar esa hatto eng yaqinlari ham ular haqida biror narsa bilishidan choʻchishadi; bular ilojini qilsa oʻzlariga ham ishonmasdi, shuning uchun ham hamma narsani ichida mahkam saqlashadi. Bu ikki holatda boʻlish ham toʻgʻri emas: axir, duch kelganga ishonish ham, mutlaq hech kimga ishonmaslik ham nuqson-ku, faqat men aytardimki, birinchi nuqson olijanobroq, ikkinchisi esa xavfsizroq.
Xuddi shunday, doimo xavotirda yuradiganlar ham, hamisha xotirjam qoladiganlar ham malomatga loyiqdir. Chunki bekorchi yugur-yugurga berilish faol ruhning emas, balki uzluksiz hayajonlanishda qiynalayotgan qalbning belgisidir. Shuningdek, har qanday harakatni ogʻir deb bilish odati ham osoyishtalik emas, balki erkalanganlik va shalvirash alomatidir.
Shuning uchun Pomponiyadan oʻqigan soʻzlarimni qalbingda asra: «Baʼzilar zulmatga shunchalik chuqur botishganki, yorugʻlikka choʻmgan narsalarni ham xira koʻrishadi». Har narsa uygʻunlikda boʻlishi lozim: osoyishtalikni yoqtiruvchi odam ham faollik koʻrsatishi, serharakat odam ham osoyishta boʻla olishi kerak. Tabiatdan maslahat soʻra: u senga kun va tunni yaratganini aytadi.
Salomat boʻl.
SHARH
Uchinchi maktubda Seneka axloq falsafasida muhim boʻlgan tushuncha – doʻstlikni mafkuraviy emas, balki axloqiy mezon sifatida tahlil qiladi. Seneka maktubni Lusiliyning bir qarashda maydadek tuyuladigan, ammo mazmunan jiddiy ikkilanishidan boshlaydi: u doʻst deb atagan insoniga toʻliq ishonmaydi. Bu hol zamonaviy (har qanday davrga xos) axloqiy ikkiyuzlamachilikni fosh qilish uchun qulay misol. Seneka shu yerda nozik farqni koʻrsatadi: “doʻst” soʻzi ikki xil maʼnoda qoʻllanadi. Birinchisi, ijtimoiy-rasmiy boʻlib, bunda “doʻst” deyish aslida hech qanday ichki yaqinlikni anglatmaydi. Xuddi saylovlarda barcha nomzodlarni “mard er kishilar” deb atashdek gap. Bu muloqot odobi, xolos. Bu yerda doʻstlik yoʻq, faqat til odati bor. Ikkinchisi esa axloqiy, maʼnaviy doʻstlik. Bunday doʻstlikda fikrlar ochiq va holis boʻladi, chunki bu munosabat manfaat yoki ehtiyotlilikka emas, ishonchga quriladi. Shu sabab Seneka uchun “doʻst” deya turib, unga toʻliq ochilmaslik – ichki ziddiyatdir. Maktubdagi muhim falsafiy nuqta shundaki: doʻstlikni ehtiyotkorlik bilan almashtirib boʻlmaydi. Agar insonni doʻst deb tan olsang, undan hadiksiramaysan; agar hadiksirayotgan boʻlsang, demak, u hali doʻst emas. Seneka bu yerda mutlaq ishonchni emas, balki axloqiy izchillikni talab qiladi: kimni doʻst deb bilsang, unga nisbatan shubhani toʻxtat.
Bu fikr stoisizm axloqning markaziy tamoyiliga bogʻlanadi: inson avvalo oʻzi bilan rostgoʻy boʻlishi kerak. Agar inson doʻstlikni nom uchun ishlatsa, u aslida oʻz tilini ham, munosabatini ham arzonlashtiradi. Natijada jamiyatda “doʻst” degan soʻz qoladi, lekin doʻstlikning oʻzi yoʻqoladi. Shu maʼnoda, Seneka Lusiliyni ayblamaydi, balki uni fikrlashga majbur qiladi: sen bu odamni chindan doʻst deb bildingmi yoki shunchaki odob yuzasidan shunday atadingmi? Agar ikkinchi holat boʻlsa, bu ayb emas. Lekin birinchi holat boʻlsa, unda hadiksirashni toʻxtatish lozim. Chunki haqiqiy doʻstlik yarim ishonchni koʻtarmaydi. Seneka doʻstlikni hissiy yaqinlik emas, axloqiy qaror sifatida koʻradi. Doʻstlik – kimnidir “doʻst” deb atashmas, balki u bilan oʻzingni yashirmasdan tutishdir. Agar kishi bunga tayyor boʻlmasa, u hali doʻst orttirmagan, faqat soʻz ishlatgan boʻladi.
Seneka fikrni qattiq ohang bilan boshlaydi: agar sen kimnidir doʻst deb bilsang-u, ammo unga oʻzingga ishongandek ishonmasang, adashyapsan. Bu yerda u doʻstlikni oddiy yaqinlik, suhbatdoshlik yoki manfaatli aloqa sifatida qabul qilishni rad etadi. Doʻstlik bu – insonning ikkinchi “men”idir. Shu sababli doʻstlikda yarim ishonch boʻlishi mumkin emas: ishonch bor yoki doʻstlik yoʻq.
Shu nuqtadan kelib chiqib, Seneka doʻstlikni ikki bosqichga ajratadi. Birinchi bosqich – hukm qilish, yaʼni doʻst tanlashdan oldin uni sinchkovlik bilan baholash. Bu yerda “hukm” deganda ayblash yoki shubha emas, balki axloqiy sinov nazarda tutiladi: bu insonning xarakteri qanday, u rostgoʻymi, barqarormi, qiyin paytda qanday yoʻl tutadi? Stoikcha aytganda, doʻst tanlashda shoshilish – oʻz hayotini xavf ostiga qoʻyishdir. Ikkinchi bosqich – ishonch. Agar inson doʻst sifatida qabul qilingan boʻlsa, hadiksirash tugashi kerak. Seneka shu yerda qatʼiy qoida qoʻyadi: “doʻstlashdingmi – ishon”. Chunki doʻstlikda doimiy sinov va shubha qolsa, u munosabatni yemirib yuboradi. Bu holatda munosabat axloqiy emas, qandaydir hisob-kitobga aylanib ketadi.
Matnda Feofrastga ishora qilinishi bejiz emas. Feofrast “oldin hukm qilib, keyin sevish” qoidasini taklif qilgan. Seneka esa uni toʻliq qoʻllab-quvvatlaydi va teskari yoʻl tutuvchilarni tanqid qiladi: yaʼni avval sevib, keyin hukm chiqaradiganlar nimani avval, nimani keyin qilish kerakligini adashtirib yuboradilar. Bu muhim fikr: hissiyot bilan boshlangan munosabat koʻpincha aqlni sukutga mixlaydi, keyin esa kech boʻladi. Seneka doʻstlikni shoshilinch qaror sifatida emas, balki uzoq oʻylangan axloqiy tanlov sifatida koʻradi. U yoki bu kishi bilan doʻst boʻlish toʻgʻri yoki notoʻgʻri ekani haqida uzoq oʻylash kerak, deydi u. Lekin qaror qabul qilingach, ikkilanish tugashi lozim. Bu yerda doʻstlikning eng yuksak taʼrifi beriladi: doʻst bilan suhbat – oʻzing bilan suhbat. Bu nafaqat sirlasha olish, balki fikrni yashirmaslik, oʻzingni niqoblamaslik, qalbni himoya holatida ushlamaslik demakdir. Stoik nuqtai nazarda, inson faqat ana shunday munosabatda axloqiy kamolotga yaqinlasha oladi. Seneka doʻstlik etikasini aniq belgilaydi: doʻstlikdan oldin – aql; doʻstlikda – toʻliq ishonch; doʻstlik ichida – niqobsiz rostgoʻylik.
Agar bu tartib buzilsa, doʻstlik yo hissiyot yoki ehtiyotkorlik qurboniga aylanadi. Seneka esa insonni har ikkalasidan ham ozod qilib, doʻstlikni axloqiy jasorat darajasiga koʻtaradi. Seneka fikriga koʻra, shunday yashaginki, dushmandan yashirishga toʻgʻri keladigan ayblaringni hatto oʻzingga ham tan olishga majbur boʻlma. Bu yerda gap ehtiyotkorlik yoki obro‘ haqida emas. Gap ichki poklik haqida.
Lekin Seneka yerdan uzilmaydi. U inson tabiatini tan oladi: “baribir odamlarda yashirib yuriladigan narsalar boʻlar ekan”. Shu yerda u ikkinchi, juda nozik axloqiy qoidani qoʻyadi: agar insonda aytilmaydigan tashvishlar, ogʻir fikrlar boʻlsa, ularni butunlay ichida saqlash emas, balki faqat doʻst bilan boʻlishish kerak. Chunki inson yolgʻiz qolganda ogʻirlik chuqurlashadi, doʻst bilan boʻlishilganda esa u maʼnaviy tartibga tushadi. Seneka doʻstlikka faol axloqiy vazifa yuklaydi: sen kimni sodiq deb bilsang, unga sodiqlik bilan muomala qil. Yaʼni ishonch zaif kutish emas, balki faol qarordir. Agar sen doʻstga doimiy shubha bilan qarasang, uni ehtiyotkorlik bilan “sinovda ushlab tursang”, oxir-oqibat munosabatni buzasan. Shu maʼnoda Seneka ruhiy tizimni ochadi: koʻpincha odamlar aldovdan qoʻrqib, oʻzlari aldov muhitini yaratib qoʻyadi. Shubha xiyonat uchun ruxsatnoma vazifasini bajaradi.
Oxirgi savollar esa butun maktubning choʻqqisidir: nega men doʻstim huzurida ayrim soʻzlarni ayta olmasligim kerak? Nega uning oldida oʻzimni oʻzim bilan yolgʻiz qolgandek his qilmayman? Bu yerda doʻstlikning yuksak taʼrifi beriladi: doʻst davrasi insonning niqobsiz qola biladigan makoni. Agar doʻst huzurida ham inson oʻzini nazorat qilib, gapini oʻlchab, qalbini berkitib oʻtirsa, u munosabat doʻstlik emas, ijtimoiy rol oʻynashdir. Seneka uch bosqichli axloqiy talab qoʻyadi: oʻz oldingda rost boʻl – ayb bilan yashama; doʻst oldida ochiq boʻl – tashvishni yolgʻiz koʻtarma; ishonchni himoya qil – shubha bilan munosabatni yemirma. Shu maʼnoda, Seneka uchun doʻstlik – insonning vijdoni tekshiriladigan joy. Kim doʻst huzurida ham oʻzini yolgʻiz qolgandek his qila olmasa, u hali na doʻst orttirgan, na oʻzi bilan rost boʻlishni oʻrgangan boʻladi.
Maktubda doʻstlik, ishonch va ichki tartib falsafasi yanada nozik ruhiy darajaga olib chiqiladi. U yerda Seneka inson tabiatining ikki ogʻishi – cheksiz ochiqlik va mutlaq berkitilganlikni bir vaqtning oʻzida tanqid qiladi. Seneka avvalo birinchi toifani tasvirlaydi: baʼzilar uchun sir degan narsa yoʻq. Ular faqat doʻstga aytish mumkin boʻlgan gaplarni ham duch kelgan odamga soʻzlab tashlaydilar. Bu yerda gap ichki tartibning yoʻqligi haqida ketyapti. Bunday inson uchun eshituvchi kim ekani muhim emas; muhimi – ichida toʻplanganni toʻkib solish. Unda doʻstlik mezoni ham, ishonch chegarasi ham yoʻq. Shu maʼnoda, u goʻyo ochiqdek tuyuladi, aslida u oʻz gapining qiymatini bilmaydi. Ikkinchi toifa esa butunlay qarshi qutbda joylashgan. Bu odamlar hatto eng yaqinlaridan ham qoʻrqadilar, oʻzlari haqida biror narsa bilishidan choʻchishadi. Ular iloji boʻlsa, oʻzlariga ham ishonmas edilar. Shuning uchun ham barcha fikr va tashvishlarni ichida mahkam saqlaydilar. Bu yerda Seneka inson boshqalarga emas, oʻziga ham ishonmay qolganini koʻrsatishni niyat qiladi. Bu holat tashqi jihatdan ehtiyotkorlikka oʻxshaydi, ammo ichki jihatdan u doimiy qoʻrquv va yakkalikka olib keladi. Har ikki holat ham nuqsondir. Chunki birinchi holda odam ishonchni arzonlashtiradi, ikkinchisida esa ishonchni butunlay yoʻq qiladi. Birinchisi – axloqiy tartibsizlik, ikkinchisi – ruhiy yopilishdir. Shu bilan birga, Seneka hayotiy xulosa qiladi: agar tanlashga toʻgʻri kelsa, u birinchi nuqsonni olijanobroq, ikkinchisini esa xavfsizroq deb ataydi. Bu juda muhim farq. Olijanoblik – insonning ochiqlikka, ishonchga moyilligi; xavfsizlik esa oʻzini himoya qilish istagidir. Birinchi holatda inson oʻzini xavf ostiga qoʻyadi, lekin u hali ham insonlar bilan bogʻlanish istagini saqlab qolgan boʻladi. Ikkinchi holatda esa inson oʻzini saqlab qoladi, lekin insoniy yaqinlikdan voz kechadi. Gʻoya shuki, haqiqiy doʻstlik bu – ikki chegara orasidagi axloqiy muvozanatdir. Inson hammaga ishonmasligi kerak, lekin hech kimga ishonmay yashash ham mumkin emas.
Senekaga koʻra, doimo xavotirda, shoshqaloq harakatda yuradigan odam faol emas. Unda harakat bor, lekin bu harakat ongli maqsaddan emas, ichki iztirobdan kelib chiqadi. Bekorchi yugur-yugurlar irodali faollikmas, balki qalbning tinchlana olmayotganidan dalolat. Bunday inson harakat orqali oʻz qoʻrquvini, boʻshligini yoki ichki tartibsizligini bosmoqchi boʻladi. Shu maʼnoda, shoshqaloqlik – kuch belgisi emas, balki ruhiy charchoq alomatidir. Lekin Seneka ikkinchi qutbni ham keskin rad etadi. Har qanday harakatni ogʻir deb bilish, “osoyishtalik” niqobi ostida harakatdan qochish ham haqiqiy xotirjamlik emas. Bu erkalanganlik, shalvirash, hayot yukini koʻtarishga tayyor emaslikdir. Yaʼni sukunat ham, agar u irodadan emas, qochishdan tugʻilsa, fazilatga aylanmaydi.
Shu tariqa, asosiy xato – harakatni yoki sukunatni mutlaq qadriyatga aylantirishdir. Fazilat muayyan holatda emas, balki ular oʻrtasidagi toʻgʻri nisbatda. Shuning uchun u Pomponiydan iqtibos keltiradi: “Baʼzilar zulmatga shunchalik chuqur botishganki, yorugʻlikka choʻmgan narsalarni ham xira koʻrishadi”. Inson bir holatga haddan ortiq koʻnikib qolsa, u harakat boʻladimi yoki sukunat, boshqa holatni toʻgʻri baholay olmaydi. Zulmatga koʻnikib qolgan odam uchun yorugʻlik koʻzni qamashtiruvchi xiralikday tuyuladi. Xuddi shunday, doimiy bezovtalikda yashagan inson osoyishtalikni yalqovlik deb oʻylaydi; doimiy sukutga oʻrgangan odam esa faollikni bezovtalik deb qabul qiladi.
Seneka shu yerda tabiatga murojaat qilishni taklif qiladi. Bu muhim, stoiklar uchun tabiat – axloqiy muallim. Tabiat bizga kun va tunni yaratganini koʻrsatadi. Yaʼni hayotning oʻzi harakat va dam olish, faollik va osoyishtalikdan iborat muvozanatdir. Bu ritm buzilsa, hayot ham buziladi. Shu maʼnoda, haqiqiy donishmandlik shunday taʼriflanadi: osoyishtalikni sevuvchi inson faollik koʻrsata olishi kerak; serharakat inson esa osoyishta boʻla bilishi shart. Bu ikkalasi bir-biriga qarshi emas, balki bir-birini toʻldiruvchi holatlardir.
Hamid SODIQ
