Fransiya Milliy Assambleyasiga (parlamentning quyi palatasi) 30-iyun va 7-iyul kunlari muddatidan oldin boʻlib oʻtgan saylovlar yetakchilaridan biri Jan-Lyuk Melenshon boʻlgan “Yangi xalq fronti” chap qanot koalitsiyasining gʻalabasi bilan yakunlandi.

Bosh vazir Marin Le Pen boshchiligidagi oʻng qanot “Milliy birlashuv” partiyasi birinchi turda ishonchli gʻalaba qozongandi. Yakunda esa kutilmaganda magʻlubiyatga uchradi va faqat uchinchi oʻrinni egalladi. Siyosiy kuchlarning hech biri mutlaq koʻpchilikni qoʻlga kirita olmadi. Bu esa hukumat tuzish boʻyicha muzokaralar qiyin boʻlishini vaʼda qilmoqda. Parij, Lion, Renn va Fransiyaning boshqa koʻplab yirik shaharlari tartibsizliklar ostida qolib ketdi.

Xoʻsh, nega konservativ muxolifat hokimiyatni qoʻlga kirita olmadi? Bu Fransiyaning ichki va tashqi siyosatini endi qanday oʻzgarishga olib kelshi mumkin? Quyida shular xususida.

Birinchi turda ovoz berish qanday yakunlandi?

Saylov uchastkalarining dastlabki natijalari prezidentning “Respublika uchun birga” koalitsiyasini hayratda qoldirdi.

30-iyun kuni boʻlib oʻtgan birinchi tur natijalariga koʻra, Marin Le Penning “Milliy birlashuv” partiyasi 33,4 foiz ovoz toʻpladi va bu harakat tarixidagi mutlaq rekord natija hisoblanadi.

Chaplar 27,98 foiz ovoz bilan ikkinchi oʻrinni egalladi. Markazchi koalitsiya prezident Emmanuel Makron kutganidan farqli oʻlaroq, faqat uchinchi oʻrinni egalladi – 20,8 foiz. Toʻrtinchi oʻrin 6,6 foiz ball bilan moʻtadil oʻng qanot respublikachilarga nasib etdi.

Fransiyada parlament saylovlari ikki turda oʻtkaziladi va saylov kampaniyasi natijalarini ovoz berishning ikkinchi bosqichida hal qilish kerak edi. Ikkinchi tur nomzodlardan hech biri 50 foiz ovoz olmagan okruglarda boʻlib oʻtadi. Birinchi bosqichda 12,5 foizdan koʻp ball toʻplagan barcha nomzodlar unga yoʻllanma oldi.

“Milliy birlashuv” nima uchun ikkinchi bosqichda gʻalaba qozona olmadi?

Ikkinchi tur arafasida mutlaq koʻpchilikni saqlab qolishga urinish befoyda ekanini tan olgan markazchilar chaplar bilan muzokaraga kirishdi. Ovozlarni ikkiga boʻlib yubormaslik va Marin Le Pen partiyasi nomzodlari koʻpchilik oʻrinni egallashiga yoʻl qoʻymaslik uchun ular 200 dan ortiq nomzodini chaqirib olishga rozi boʻldi.

Bu strategiya ishladi. Soʻrov natijalariga koʻra, “Yangi xalq fronti” vakillari ikkinchi oʻringa umid qilayotgan hududlarda prezident partiyasidan nomzodlar poygadan chiqib ketdi. Ikkinchisi chapdan oldinda boʻlgan hududlarda bu aksincha edi.

Parlamentdagi koʻpchilik oʻrinlarni kim egalladi?

Fransiya Ichki ishlar vazirligi tomonidan eʼlon qilingan yakuniy saylov natijalariga koʻra, parlament saylovlarida soʻl partiyalar koalitsiyasi – “Yangi xalq fronti” gʻalaba qozondi va Milliy majlisda 182 oʻrinni qoʻlga kiritdi.

Emmanuel Makronning “Respublika uchun birga” markazchi koalitsiyasi 168 oʻrinni qoʻlga kiritdi.

Marin Le Penning Milliy mitingi parlamentdagi 143 oʻrinni egalladi, bu esa prognoz qilingan 200–220 oʻrindan ancha past boʻlib chiqdi. Shu bilan birga, oʻng 2022-yilgi saylovlarga nisbatan parlamentdagi ishtirokini keskin oshirishga muvaffaq boʻldi – ortiqcha 52 oʻrin. Respublikachilar 45 oʻrin bilan toʻrtinchi oʻrinda.

Natijalar eʼlon qilinganidan keyin Fransiyada nima boʻldi?

Fransuz chaplari anʼanaviy tarzda oʻz nomzodlarining gʻalabasini tartibsizliklar bilan nishonladi. Parij, Lion, Nant, Renn va boshqa shaharlarda “Yangi xalq fronti” tarafdorlari doʻkonlarning oynalarini sindirib, mashinalarga oʻt qoʻyishdi.

Politsiya oʻt qoʻyish va hujumlarga koʻzdan yosh oqizuvchi gaz bilan javob berdi. Namoyishchilar butilkalar va chiroqlar bilan javob berishdi. Hibsga olinganlar soni kam boʻldi. Masalan, poytaxtda xavfsizlik kuchlari bor-yoʻgʻi bir necha odamni uchastkaga olib borgan.

“Bu juda katta yengillik! Xalqimiz eng yomonidan yaqqol qutulib qoldi”, – dedi Jan-Lyuk Melenshon oʻz koalitsiyasining saylovlardagi gʻalabasini izohladi.

Endi Fransiyaning bosh vaziri kim boʻladi?

Fransiyaning amaldagi bosh vaziri Gabriel Attal oʻtgan saylovlar natijalariga koʻra u isteʼfoga chiqishini, biroq yangi hukumat tuzilmaguncha oʻz lavozimida ishlashda davom etishini aytdi.

Bundan tashqari, gʻoliblar uchun yana bir jiddiy muammo mavjud. Gap shundaki, chap va markaz dasturlari bir-biridan juda tubdan farq qiladi. “Yangi xalq fronti” oʻzining siyosiy manifestini toʻliq amalga oshirishga harakat qilishini, jumladan, prezidentning munozarali pensiya islohotini bekor qilish va eng kam ish haqini sezilarli darajada oshirishga kirishishini allaqachon vaʼda qilgan edi.

“Respublika uchun birga” harakati deputatlari bunga rozi boʻladimi yoki yoʻqmi, bu munozarali masala. Hukmron koalitsiya tuzish boʻyicha muzokaralar nihoyatda qiyin boʻlishini vaʼda qilmoqda.

Jan-Lyuk Melenshon oʻz tarafdorlari oldida soʻzga chiqib, yangi bosh vazir lavozimiga soʻl vakillarini tayinlashdan boshqa variantga rozi boʻlmasligini aytdi. “Bosh vazir ketishi kerak, prezident hokimiyatga ega va “Yangi xalq fronti”ni hokimiyatga chaqirishi kerak”, dedi u.

Endi Fransiya tashqi siyosati qanday oʻzgaradi?

Mamlakatdagi saylov kun tartibidagi asosiy masalalardan biri Ukrainadagi mojaro edi. Marin Le Pen boshchiligidagi oʻnglar fransuz harbiylarining urushda ishtirok etishiga yoʻl qoʻymaslikka va Ukraina Qurolli kuchlarini yangi qurollar bilan taʼminlashga qaratilgan har qanday urinishlarga toʻsqinlik qilishga vaʼda berdi.

Emmanuel Makron jamoasi vakillari, aksincha, Rossiyaga bosim va Ukrainani qoʻllab-quvvatlashni kuchaytirishlariga ishontirishdi.

Rasmiy ravishda Jan-Lyuk Melenshon Ukrainaga qoʻshin yuborishga Marin Le Pendan kam qarshilik koʻrsatmaydi. “Ukrainaga qoʻshin yuborish bizni urushayotgan tomon qiladi. Rossiya bilan urush jinnilik boʻlardi. Bir yadroviy davlatning boshqa yirik yadroviy davlatga qarshi jangovar ogʻzaki kuchayishi allaqachon masʼuliyatsiz harakatdir”, deb ogohlantirgan edi siyosatchi fevral oyida.

Ammo uning koalitsiyadagi hamkorlari “Sotsialistik partiya” va “Yashillar” yanada jangari yoʻl tutmoqda va prezidentning Yevroatlantika intilishlarini qoʻllab-quvvatlamoqda.

Gipotetik jihatdan Marin Le Pen va Jan-Lyuk Melenshonning Milliy Assambleyadagi birgalikdagi saʼy-harakatlari Ukrainaga yordam berish uchun yangi qonun loyihalarini qabul qilishni murakkablashtirishi mumkin. Biroq, birinchi navbatda, bu savol boʻlajak hukumat tarkibiga va bosh vazirning shaxsiga bogʻliq boʻladi. Bu esa kimni tayinlash boʻyicha muzokaralar, yuqorida aytib oʻtilganidek, qiyin boʻlishini vaʼda qilmoqda.

Fransiyada nega muddatidan oldin parlament saylovlari oʻtkazildi?

Fransiya parlamentiga saylovlar rasman faqat 2027-yilda boʻlib oʻtishi kerak edi. Biroq Marin Le Pen va Jordan Bardell boshchiligidagi Milliy mitingda ishonchli tarzda Yevropa parlamenti uchun ovoz berishda gʻalaba qozonganidan soʻng, prezident Emmanuel Makron quyi palataning tarqatilishini eʼlon qildi.

“Bu Yevropani himoya qilayotgan tomonlar uchun yaxshi natija emas. Shunday ekan, men hech narsa boʻlmagandek harakat qila olmayman. Konstitutsiyamizning 12-moddasida nazarda tutilgan maslahatlashuvlarni amalga oshirib, ovoz berish orqali sizlarga yana bir bor parlament kelajagimizni tanlash huquqini berishga qaror qildim. Shuning uchun bugun kechqurun Milliy Assambleyani tarqatib yuboraman”, degan eddi Makron.

Fazliddin ABILOV,

jurnalist