Har yili iyun oyida maktablar darvozasidan minglab bitiruvchilar katta hayotga qadam qoʻyadi. Qoʻlida attestat, koʻksida umid. Oʻn bir yil davomida ular tenglamani yechishni, tarixiy sanalarni yodlashni, qoidasiz feʼllarni aytishni oʻrgandi. Ammo hayot eshigi ortida ularni boshqa imtihon kutib turadi – savollari oldindan maʼlum boʻlmagan, javoblari darslik oxirida yozilmagan imtihon. Va ajabki, bu imtihonda maktabning faxri boʻlgan aʼlochi koʻpincha qoqiladi, sinf oxirida oʻtirgan oʻrtamiyona oʻquvchi esa baʼzan yaxshi natijada boʻladi.
Nega shunday? Javob oddiy va achchiq: maktab xatosiz bajaruvchini tarbiyalaydi, hayot esa jurʼatli izlanuvchini talab qiladi.
Ikki bolaning qissasi
Tasavvur qiling: bir sinfda ikki bola oʻqiydi. Birining daftari tartibli, baholari aʼlo – u xato qilishdan qoʻrqadi, chunki xato bahoni tushiradi, baho esa uning or-nomusi. Ikkinchisining daftari gʻijim, baholari oʻrtacha – lekin u tanaffusda shokoladini ikkiga boʻlib, bittasini qalamga almashtiradi, “yoʻq” degan soʻzni eshitib, yelka qisib qoʻyaveradi.
Yillar oʻtadi. Birinchi bola ajoyib mutaxassis boʻladi – lekin umr boʻyi birov belgilagan maosh chegarasidan chiqolmaydi, chunki tavakkal qilishni unga hech kim oʻrgatmagan, aksincha, undan qaytargan. Ikkinchi bola esa bolaligidan bilib olgan haqiqat bilan yashaydi: yiqilish – ayb emas, saboq; “yoʻq” – haqorat emas, maʼlumot.
Gap aʼlochini kamsitishda emas. Gap shundaki, maktabimiz bolaga ilmning yarmini beradi-yu, ikkinchi yarmini – ilmni hayotga tatbiq etish sanʼatini – bermaydi. Mana shu boʻshliqni toʻldiradigan yangi fan haqida soʻz yuritmoqchimiz. Uning nomini shartli ravishda “Hayot darsi” deb ataylik.
Birinchi saboq: tavakkal ilmi
Xalqimizda “tavakkal” soʻzi bor – lekin biz uni koʻpincha notoʻgʻri tushunamiz: yo koʻr-koʻrona tashlanish deb, yo umuman chetlab oʻtish kerak boʻlgan xatar deb.
Holbuki, tavakkalning ham oʻz ilmi bor.
Donishmand savdogar ikki narsani hech qachon aralashtirmaydi: qaytadigan yoʻqotish va qaytmaydigan yoʻqotish. Doʻkoni kasod boʻlsa – bu qaytadigan yoʻqotish: sarmoya ketadi, tajriba qoladi, ertaga yana boshlaydi. Ammo obroʻsi, sogʻligʻi, halolligi ketsa – buni hech qanday foyda qaytarib berolmaydi. Shuning uchun aqlli odam birinchisidan choʻchimaydi, ikkinchisidan oʻtdan qochgandek qochadi.
Ikkinchi hikmat – arzon xato hikmati. Yuz tanga sarmoyasi bor odam uni bir yoʻla bir ishga tiksa – bu qimor. Oʻn tangadan oʻn joyda sinab koʻrsa – bu izlanish. Toʻqqiztasi kuysin, bittasi koʻkarsin: ana shu bitta nihol toʻqqiz kuyganning oʻrnini qoplaydi va ortigʻi ham qoladi. Bogʻbon ham shunday qiladi-ku: bitta danak ekib, ustida kecha-yu kunduz titramaydi – koʻp ekadi, koʻkarganini parvarishlaydi.
Maktabda bolaga aynan shuni oʻrgatish kerak: katta hayotda bir marta qulab tushmaslik uchun, kichik hayotda yuz marta arzon yiqilib turish kerak.
Ikkinchi saboq: pulning ruhiyati
Maktab foizni hisoblashni oʻrgatadi. Ammo pulning ruhiyatini – unga boʻlgan munosabatni – oʻrgatmaydi. Holbuki, odamni boy yoki kambagʻal qiladigan narsa hisob emas, munosabatdir.
Oddiy misol. Ikki yigit bir xil maosh oladi. Biri maoshiga eng soʻnggi rusumdagi telefon oladi – choʻntagidan pul chiqarib turadigan narsa, yaʼni yuk. Ikkinchisi eskiroq telefon bilan yurib, ortgan puliga tikuv mashinasi oladi va oqshomlari buyurtmaga ish tikadi – choʻntagiga pul kiritadigan narsa, yaʼni xazina. Besh yildan keyin birinchisining qoʻlida eskirgan telefon, ikkinchisining qoʻlida kichik ustaxona boʻladi. Ikkalasi ham bir xil daryo boʻyida turgandi – biri suv ichdi, biri tegirmon qurdi.
Bolaga yana bir narsani – qarzning ikki yuzini – koʻrsatish shart. Tegirmon qurish uchun olingan qarz – qanot; telefon olish uchun olingan qarz – kishan. Bugun yurtimizda qanchadan-qancha oila aynan shu farqni bilmagani uchun kishanda yashayapti. Bu dars maktabda oʻtilganda edi, minglab xonadon chirogʻi oʻchmasdi.
Uchinchi saboq: savdo – sanʼat, muzokara – mardlik
Bizda “sotuvchi” obyektiga past nazar bilan qarash odati bor. Vaholanki, dunyodagi har qanday yumush – sotishdir: dehqon hosilini, hunarmand mahoratini, olim gʻoyasini, ishga kiruvchi oʻz mehnatini sotadi. Sotishni bilmagan odam – tili bogʻlangan odam.
“Hayot darsi”da bola uchta narsani mashq qiladi. Birinchisi – narx aytishdan uyalmaslik: oʻz mehnatini arzonga bergan odam avvalo oʻzini arzonlatadi. Ikkinchisi – “yoʻq” soʻziga chidam: har bir “yoʻq” – “ha”ga yaqinlashgan bir qadam. Uchinchisi va eng muhimi – ikki tomon ham yutadigan kelishuv sanʼati. Bunga xalqimizning oʻzi ajoyib misol bergan. Eski bozorlarda chinakam savdogar xaridorni bir marta aldab ketmasdi – u xaridorni qaytarib keltirishni oʻylardi. “Bir aldangan – ikki aldanmas” degan maqol aynan shundan: aldagan savdogar bir tanga yutib, umrlik mijozni yutqazadi. Yaxshi kelishuv – raqibni yengish emas, hamroh orttirishdir. Bola buni doskada emas, maktab yarmarkasida, oʻz qoʻli bilan yasagan narsasini sotib, oʻz qulogʻi bilan oʻn marta “yoʻq”ni eshitib oʻrganadi.
Toʻrtinchi saboq: obro‘ – eng qimmat sarmoya
Tavakkalni, pulni, savdoni oʻrgatib, halollik chegarasini oʻrgatmasak – biz tadbirkor emas, firibgar yetishtirgan boʻlamiz. Shuning uchun bu fanning poydevor toshi – obro‘ sarmoyasi haqidagi saboq.
Obro‘ – gʻalati sarmoya: u dunyodagi eng sekin yigʻiladigan va eng tez sarflanadigan boylik. Yigirma yil gʻisht-gʻisht terilgan nom bir soatlik xiyonat bilan qulaydi. Tarozidan urgan baqqol oʻsha kuni foyda koʻradi – va oʻsha kuniyoq sinishni boshlaydi, faqat buni hali oʻzi bilmaydi. Toʻgʻri tortgan baqqolning oldiga esa odamlar qoʻshni mahalladan qatnab keladi.
Darsda bu shunchaki pand-nasihat boʻlib qolmasligi kerak. Bolalar rolli oʻyinda ikki doʻkonni boshqaradi: biri mijozni aldaydi, biri molining aybini ham ochiq aytadi. Oʻyinning uchinchi “mavsumi”ga kelib, aldoqchi doʻkon huvillab qolganini bolalar oʻz koʻzi bilan koʻradi. Koʻz bilan koʻrilgan haqiqat quloq bilan eshitilgan yuz nasihatdan kuchli.
Beshinchi saboq: tuman ichida yoʻl topish
Maktab masalasida hamma son oldindan berilgan boʻladi. Hayot esa hech qachon toʻliq maʼlumot bermaydi – u tumanli yoʻl va bu yoʻlda yurishni ham oʻrgatish kerak.
“Hayot darsi”da bolaga ataylab maʼlumoti chala masala beriladi: “Mahallamizda nonvoyxona ochish aqlga toʻgʻri keladimi?” Darslik javob bermaydi. Bola koʻchaga chiqadi, odamlardan soʻraydi, ertalabki navbatni kuzatadi, taxmin qiladi, hisoblaydi – va oʻz xulosasini dalili bilan himoya qiladi. Bu yerda baho toʻgʻri javobga emas, fikrlash yoʻliga qoʻyiladi. Dalilsiz toʻgʻri javobdan koʻra, dalilli xato javob qimmatroq – chunki birinchisi omad, ikkinchisi ilm.
Oltinchi saboq: yiqilganni turgʻazadigan tizim
“Xato qilsang mayli, bolam” deyish yaxshi soʻz, lekin kam. Xatodan oʻrganishni tizimga aylantirish kerak. Uzoq Sharqda bunga butun bir ilm bagʻishlangan: yaponlar muvaffaqiyatsizlikni yashirmay, uni ochiq oʻrganadigan alohida yoʻnalish yaratgan – yiqilgan har bir ish kelajak uchun darslik boʻlib xizmat qiladi.
Biz ham shunday qilamiz: har bir loyiha tugagach, oʻquvchi “Nima boʻlmadi va endi qanday qilardim?” degan tahlil yozadi, aynan shu tahlil baholanadi. Chorak oxirida har kim sinf oldida oʻz magʻlubiyati va undan olgan sabogʻini soʻzlab beradi. Shunda bola ongida umrbod qoladigan zanjir paydo boʻladi: xato – uyat emas, xato – xamirturush: u bosim ostida koʻtarilishni oʻrgatadi.
Yettinchi saboq: haqiqiy ish, haqiqiy javobgarlik
Va nihoyat – yakuniy sinov. Suzishni qirgʻoqda turib oʻrgatib boʻlmaydi. Sinfga kichik, ammo haqiqiy sarmoya beriladi: bir chorak ichida uni halol yoʻl bilan koʻpaytirish kerak. Jamoa tuziladi, reja chiziladi, mol sotiladi, baʼzan zarar ham koʻriladi – mayli, bu ham dars.
Eng muhimi baholashda: foyda koʻrib “omadimiz keldi” degan jamoadan koʻra, zarar koʻrib sababini chuqur anglagani yuqori baho olishi mumkin. Biz savdogar emas, fikrlovchi, halol, jurʼatli inson tarbiyalayapmiz – foyda uning ortidan oʻzi keladi.
Uch mamlakat sabogʻi
Bu gʻoyalar xayolot emas – dunyo allaqachon sinab koʻrgan. Yaponiyada bola sinfini oʻzi tozalaydi, tushligini oʻzi tarqatadi: mehnatning aybi yoʻqligini u ana shunday oʻrganadi; xatoni oʻrganish esa u yerda alohida ilm darajasiga koʻtarilgan. Janubiy Koreyada davlat tadbirkorlikni universitetga qoldirmay, maktabning oʻzida “yuqtiradi”: oʻquvchilar haqiqiy ish rejalarini tuzib, tanlovlarda himoya qiladi. Singapurda esa xarakter tarbiyasi – halollik, javobgarlik, qaror qabul qilish – matematika qatori majburiy yoʻnalish sifatida oʻqitiladi, moliya ilmi esa quruq misollarda emas, bolaning oʻz jamgʻarmasi misolida oʻrgatiladi.
Uchalasidan bittadan dur olib oʻz zaminimizga – mehnatsevarligimizga, savdogarlik anʼanamizga, halollik qadriyatimizga payvand qilsak, daraxt albatta meva beradi.
Soʻz oxirida
Biz farzandlarimizga oʻn bir yil davomida xato qilmaslikni oʻrgatamiz – soʻng ularni xatodan boshqa muallimi yoʻq hayotga kuzatib qoʻyamiz. Bu – qushni qafasda parvozga oʻrgatishdek gap.
Maktabning vazifasi xatosiz bajaruvchi emas, arzon xato qilib, undan saboq chiqaradigan, halollikni boylikdan ustun qoʻyadigan, tuman ichida ham yoʻl topa oladigan insonni tarbiyalashdir. Ana shunday avlod yetishgan kuni bozorlarimizda aʼlochining ilmi bilan jurʼatlining mardligi bir qalbda birlashadi, oʻsha qalblar yurtni koʻtaradi.
Urugʻni bugun ekaylik. Hosilni farzandlarimiz oʻradi.
Ikrom BAQOYEV,
iqtisodchi
