Oʻrta asrlar Markaziy Osiyo davlatchiligi tarixida Chigʻatoy ulusining mustaqillik davri (1306–1346) nafaqat siyosiy, balki iqtisodiy transformatsiyalar bilan ham xarakterlanadi. Ushbu davrning asosiy figurasidan biri Kebekxon (1318–1326) boʻlib, uning faoliyati Movarounnahrni parchalangan harbiy-maʼmuriy hududdan yagona va suveren iqtisodiy makonga aylantirishga qaratildi. Bularning markazida Kebekxonning hijriy 718–725-yillarda (Grigorian taqvimi boʻyicha 1318–1326-yillar) amalga oshirgan pul islohoti boʻlgan. Bu islohot mintaqa tarixida moʻgʻul bosqinidan keyingi birinchi tizimli monetar islohot boʻlib, u mintaqaning keyingi ikki asrlik iqtisodiy hayotini belgilab berdi. Uzoq vaqt davomida tarixshunoslik bu davrni Eron yoki Xitoy manbalari prizmasidan oʻrganib kelgan; ammo zamonaviy numizmatik tadqiqotlar bizga bu voqealarga yangi nuqtayi nazardan qarash imkonini beradi.

XIII asr oxiri va XIV asr boshlarida Movarounnahrda pul muomalasi oʻta tarqoq va nazoratsiz boʻlgan. Mintaqada asosan “Masʼudbek” dirhamlari deb ataladigan turli xil ogʻirlikdagi eskirgan tangalar “ishlardi”. Bu holat savdo rivojlanishiga toʻsqinlik qildi va yangi paydo boʻlayotgan suveren davlatning iqtisodiy poydevoriga putur yetkazdi. Chigʻatoy ulusi oʻzining mustaqil pul birligiga ega boʻlmagani sababli, “Masʼudbek” pulidan tashqari bozorlarda turli xil ogʻirlikdagi, sifatsiz va xususiy shaxslar yoki mahalliy hokimlar tomonidan zarb etilgan tangalar muomalada edi. XIII asr oʻrtalaridan boshlab “kumush inqirozi” natijasida kumush tangalar muomaladan chiqib ketgan yoki ularning tarkibidagi sof metall miqdori keskin kamaygan. Har bir shahar yoki tuman oʻzining ogʻirlik standartiga ega boʻlib, bu trans-regional savdoni qiyinlashtirar va inflyatsiyani keltirib chiqarardi. Y.A.Davidovich taʼkidlaganidek, 1321-yilgacha boʻlgan davrda “pul – bu metall vazni” tamoyili amal qilgan boʻlsa, Kebekxon mazkur tizimni “pul – davlat kafolati” darajasiga koʻtarishni maqsad qildi.

Kebekxon bu muammoga tizimli va bosqichma-bosqich yondashdi. Yondashuv Sharqdagi oʻrta asr davlat islohotlariga xos boʻlib, ular kamdan-kam hollarda bir kechada amalga oshirilgan. Kebekxon davri tangalarini chuqur oʻrgangan numizmat olimlar islohotning uchta asosiy bosqichda amalga oshirilganini taʼkidlaydilar:

Birinchi bosqich (718-hijriy/1318): Buxoroda kumush tangalar (dinorlar) zarb qilinishi boshlanadi. Bu tangalar taxminan sakkiz gramm ogʻirlikda edi, ammo keng remedium (ruxsat etilgan vaznga bardoshlilik) bilan ajralib turardi, baʼzan meʼyordan 0,5 gramm yoki undan koʻproqqa oshib ketardi.

Ikkinchi bosqich (722-hijriy/1322-dan): Nominal tizimni tizimlashtirish. Buxoroda dinorlar uchun qatʼiy vazn standarti (taxminan 8 g) oʻrnatildi va kumush dinorning 1/6 qismiga teng, taxminan 1,36 g ogʻirlikdagi dirhamlar joriy etildi.

Uchinchi bosqich (725-hijriy/1325-dan): Islohot boshqa zarbxonalarga ham tarqaldi. Yangi dinorlar va dirhamlar zarb qilinishi Samarqandda, keyin esa boshqa markazlarda boshlandi. Bu davrdagi tangalar xalq orasida keyinchalik ham Kebekxon nomi bilan – “Kebakiy” deb yuritila boshlandi. Bu tizim Chigʻatoy ulusining keyingi xonlaridan biri Tarmashirinxon davrida (1326–1335) yanada rivojlantirildi. Natijada, Kebekxon boshlab bergan mintaqaviy islohot milliy islohotga aylandi.

Zamonaviy tadqiqotlar, xususan, tanga kumushining rentgen-fluoressensiya tahlili islohotdan oldingi va keyingi tangalarning metall sifati boʻyicha yangi maʼlumotlarni beradi. Kebekxon davriga aloqador tangalar numizmat olimlar tomonidan uch guruhga boʻlib taqqoslandi. Bu – islohotdan oldingi dirhamlarning ikki guruhi hamda Samarqand va Buxorodan olingan islohotdan keyingi “Kebakiy” dirhamlarining bir guruhi. Rentgen-fluoressensiya tahlili shuni koʻrsatdiki, islohotdan oldingi tangalardagi kumush miqdori “oʻndan bir qismi” (toʻqqiz qism kumush va bir qism aralashmalar bilan qotishma) terminologiyasiga mos keladi. Islohotdan keyingi Samarqand va Buxorodan olingan “Kebakiy” dirhamlaridagi kumush miqdori “oʻndan oʻngacha” darajasida ekanligi aniqlandi. Bu esa aslida “sof” kumushdan foydalanilgani, islohotdan keyin tanga-pullar metalining sifati sezilarli darajada yaxshilanganini koʻrsatadi. Kebekxonning “kebakiy” kumush tangalarining tarkibi yuqori darajada ekani “Gresham qonuni” (yomon pul yaxshi pulni siqib chiqarishi)ning oldini oldi va yangi pulga boʻlgan ishonchni oshirdi.

Institutsional asos sifatida yagona, yuqori sifatli va toʻliq amal qiladigan pul tizimining joriy etilishi xonning markazlashgan hokimiyatining aniq ifodasiga aylandi. Tangalarning sifatini yaxshilash va standartlashtirish ulus ichida ham, xalqaro savdo yoʻllarida ham pulga ishonchni tikladi. “Kebakiy” dinorlari ishonchli ayirboshlash vositasiga aylandi va Movarounnahr orqali Buyuk Ipak yoʻlining tiklanishiga yordam berdi. Kebekxon islohotining inqilobiy jihati shundaki, u butun ulus uchun yagona ogʻirlik va nominal standartini joriy etdi.

Sharqdagi oʻrta asr milliy pul islohotlari deyarli hech qachon qisqa fursatda amalga oshirilmagan, ayniqsa toʻliq qiymatli pullar (kumush yoki oltindan yasalgan) muomalaga kiritilganda. Baʼzan kelajakdagi islohotning “sinov” versiyasi davlatning faqat bitta mintaqasida tanga zarb qilishdagi oʻzgarishlar boʻlar edi.

Islohotning muvaffaqiyati zarbxonalar faoliyatining qatʼiy davlat nazoratiga olinishi bilan ham bogʻliq boʻlgan. Kebekxon davrida Samarqand, Buxoro, Termiz va yangi barpo etilgan poytaxt – Qarshi shaharlarida markaziy zarbxonalar tashkil etildi. Tangalarda birinchi marta Buyuk Qoon (Pekin) nomi butunlay olib tashlanib, xonning suveren maqomini bildiruvchi “Sulton al-Adil” (“Adolatli sulton”) unvoni bitila boshlandi. Bu numizmatik jihatdan ulusning Yuan imperiyasidan iqtisodiy mustaqilligini eʼlon qilishi edi.

Kebekxon joriy etgan pul tizimi tezda xalqaro eʼtirofga erishdi. “Kebakiy” dinorlari Oltin Oʻrda, Elxoniylar Eroni va Hindiston bilan boʻlgan savdo aloqalarida asosiy valyuta vazifasini oʻtadi. Ibn Battuta oʻz sayohatnomalarida Movarounnahr bozorlaridagi pullarning barqarorligi va qimmatini alohida taʼkidlab oʻtadi. Bu barqarorlik Buyuk Ipak yoʻli orqali keladigan kumush oqimini tartibga soldi va Movarounnahrni mintaqaviy moliya markaziga aylantirdi.

Kebekxon pul islohoti shunchaki iqtisodiy chora emas, balki mintaqaviy davlatchilikning poydevori edi. Amir Temur va Temuriylar davrida ham “kebakiy” atamasi pul birligi sifatida ishlashda davom etdi. Hatto keyingi oʻrta asrlarda ham Movarounnahr pul tizimi Kebekxon oʻrnatgan vazn standartlariga asoslangandi. Mazkur pul islohoti Chigʻatoy ulusining iqtisodiy jihatdan ham mustaqilligini amalda (de-fakto) tasdiqlagan eng kuchli vosita hisoblanadi.

1318–1326-yillar oraligʻida bosqichma-bosqich amalga oshirilgan pul islohoti Kebekxonning uzoqni koʻzlagan siyosiy irodasining natijasidir. “Kebakiy” dinorlarining joriy etilishi Movarounnahrda monetar anarxiyaga chek qoʻydi, iqtisodiy suverenitetni mustahkamladi, oʻtroq sivilizatsiyaning yuksalishiga xizmat qildi. Ushbu islohot tajribasi Movarounnahrning keyingi asrlardagi iqtisodiy qudrati uchun institutsional baza boʻlib xizmat qildi va mintaqaviy davlatchilik evolyutsiyasida muhim burilish nuqtasi boʻlib qoldi.

Shahlo MAXAMOVA,

mustaqil tadqiqotchi