Qorongʻi kinoteatrda oʻtirib, ekranda kechayotgan voqealar qalbingizni titratganda, ongingiz ostidagi qandaydir kuchlar harakatga kelishini hech sezganmisiz? Bu tasodif emas. “Inson ruhiyati aysberg kabi – uning koʻrinadigan qismi juda kichik, asosiy katta qismi esa bizga koʻrinmaydi”, - degan edi Zigmund Freyd. Kinematografiya aynan shu koʻrinmas dengizni kashf etishning eng qudratli usullaridan biridir.
Freyd ismi bilan bogʻliq boʻlgan gʻoyalar – ong osti, tushlar, repressiya va Edip komplekslari bugungi kunda taniqli rejissorlar asarlarida yashiringan. Ushbu maqolada mashhur filmlardagi yashirin psixoanalitik gʻoyalarni ochib berishga harakat qilinadi.
Freyd psixoanalizining asosiy tushunchalari
Freyd nazariyasida inson psixikasi uch qismdan iborat:
U (ID) – bu bizning eng chuqur, hayvoniy, instinktiv istak va ehtiyojlarimiz. Oziq-ovqat, jinsiy ehtiyoj va xavfsizlikka intilish aynan shu qismda joylashgan.
Men (Ego) – bu ongimiz, oqilona va mantiqli fikrlash, qaror qabul qilishimiz uchun masʼul qism.
Yuqori Men (Super-ego) – bu bizning ichki axloq qoʻriqchimiz, ota-onalarimiz va jamiyatdan oʻrgangan qadriyatlarimiz.
Shu uch qism doimo kurashda: ID qondirilishni xohlaydi, Super-ego tartib-qoidalarga boʻysunishni, Ego esa ikkalasi oʻrtasida muvozanat saqlashga harakat qiladi. Bu kurash koʻp filmlarda qahramonlarning ichki ziddiyatlari orqali aks ettiriladi.
Freydning yana bir muhim kashfiyoti – ong osti. U inson xatti-harakatlarining katta qismi ongli nazoratimizdan tashqarida boʻlgan tuygʻular, xotiralar va impulslar bilan boshqarilishini taʼkidlagan.
Tush koʻrish tahlili psixoanalizning yana bir muhim qismi. Freyd tushlarni “ong ostiga olib boruvchi koʻcha” deb atagan. Tushlarimizda koʻrgan ramziy obrazlar aslida yashirin istak va qoʻrquvlarimizning ifodasi. Kino ham koʻpincha tush koʻrish mantiqidan foydalanadi – kelajak va oʻtmishga sakraydigan syujetlar, gʻalati obrazlar, metaforalar aynan shu tush mantigʻiga asoslangan.
Repressiya – bu ogʻriqli, qoʻrqinchli boʻlgan fikrlar va xotiralarni ongimizdan siqib chiqarishdir. Ushbu mexanizm koʻplab filmlarning asosini tashkil etadi – qahramonlar koʻpincha oʻzlarining bostirilgan xotiralari yoki istaklari bilan toʻqnashadi.
Edip kompleksi – farzandning oʻziga oʻxshash jinsdagi ota-onasi bilan raqobatlashuvi va qarama-qarshi jinsli ota-onasiga nisbatan erta yoshdagi mehr-muhabbati. Bu gʻoya koʻplab filmlardagi oila munosabatlarini tushunishga yordam beradi.
Freyd filmlarni koʻrishda nimalarga eʼtibor qilishimizni soʻraydi? Har bir filmni koʻrayotganda, ayni savollar haqida oʻylab koʻring: qahramonlarning harakati qanday motivlarga asoslangan? Ular ongli ravishda qaror qilyaptimi yoki ong osti impulslar taʼsiridami? Film syujeti mantiqiy rivojlanyaptimi yoki tush mantigʻiga oʻxshayaptimi? Bu savollar sizga har qanday filmni yanada chuqurroq tushunishga yordam beradi.
Psixoanalitik nazariya prizmasidan filmlar tahlili
“Qora oqqush” (Black Swan) – ikki qutbli shaxs dramasi
Kartinada raqqosa Nina obrazi repressiyalangan istak va ikkilanish mavzularini namoyish etadi. Nina hayoti Super-ego tomonidan qattiq nazorat qilinadi – u faqat mukammallikka intiladi. Lekin uning ichida qora oqqush – uning bostirilgan ijodiy va jinsiy ehtiyoji yashiringan. Film davomida uning repressiyalangan tomoni yuzaga chiqib, psixologik parchalanishga olib keladi. Dramaning kulminatsiyasida Nina shaxsining ikki tomoni – oq oqqush va qora, ehtiros toʻla oqqush oʻrtasidagi kurash koʻrsatiladi. Bu aynan Freyd aytgan bostirilgan impulslarning natijasi – ular qanchalik koʻp bostirilsa, shunchalik kuchli portlash bilan yuzaga chiqadi.
