22-mart – Butunjahon suv kuni

Har kuni ertalab bir piyola qahva ichganimizda yoki paxtadan tikilgan libos kiyganimizda, biz nafaqat o‘sha mahsulotni, balki uni yetishtirish va ishlab chiqarish uchun sarflangan minglab litr suvni ham iste’mol qilamiz. Bu jarayon ilm-fanda va ekologiyada virtual suv tushunchasi bilan ifodalanadi.

Virtual suv (yoki yashirin suv) – bu biror bir mahsulot yoki xizmatni yaratishning barcha bosqichlarida sarflanadigan suvning umumiy miqdoridir. Ushbu konsepsiyani 1993-yilda britaniyalik olim Jon Entoni Allan ilgari surgan. Biz ko‘pincha jo‘mraklarimizdan oqayotgan suvnigina ko‘ramiz va tejashga harakat qilamiz, biroq xarid qilayotgan mahsulotlarimiz ortida turgan ulkan suv sarfini ko‘ra olmaymiz.

Virtual suv tushunchasi orqali davlatlar o‘rtasidagi eksport va import aloqalariga tamomila boshqacha, chuqurroq nigoh bilan qarash mumkin. Jahon bozorida mahsulotlar aylanganda, aslida davlatlar o‘rtasida ulkan hajmdagi virtual suv savdosi ham amalga oshadi. Masalan, suv tanqisligi sharoitida yashovchi mamlakat suvni ko‘p talab qiladigan ekinlarni (paxta yoki sholi kabi) yetishtirib, ularni eksport qilsa, u aslida o‘zining eng cheklangan va qimmatli suv resurslarini arzon narxda xorijga chiqarib yuborayotgan bo‘ladi. Aksincha, suvga boy mamlakatlar bunday mahsulotlarni eksport qilishi tabiiy muvozanatga unchalik zarar yetkazmaydi.

Shu sababli, qurg‘oqchil mintaqalar uchun suvni ko‘p talab qiladigan mahsulotlarni import qilish va kam suv ishlatiladigan, lekin iqtisodiy qiymati yuqori bo‘lgan mahsulotlarni ishlab chiqarishga e’tibor qaratish strategik jihatdan muhimdir. Bu suv sektorining barqaror rivojlanishini ta’minlashda eng asosiy tahliliy vositalardan biri sanaladi.

 

Ayrim mahsulotlarning virtual suv hajmi:

  • Bir piyola qahva: taxminan 140 litr suv (qahva daraxtini o‘stirish, hosilni yig‘ish va qadoqlash uchun).
  • Bir dona paxta futbolka: taxminan 2 700 litr suv (bu bir insonning qariyb uch yillik ichimlik suvi ehtiyojiga teng).
  • Bir kilogramm mol go‘shti: 15 000 litrdan ortiq suv (chorva ozuqasini yetishtirish, parvarishlash va go‘shtni qayta ishlash uchun).
  • Bir kilogramm bug‘doy: taxminan 1 300 litr suv.
  • Qo‘lingizdagi bitta smartfonni ishlab chiqarish uchun (metallarni qazib olishdan tortib, mikrochiplarni yaratish va yig‘ishgacha) o‘rtacha 12 000 litr suv sarflanadi.
  • Bitta jinsi shim yaratish uchun o‘rtacha 8 000 litr suv sarflanadi. Bu bir insonning qariyb 7-yil davomida ichadigan suvi miqdoriga teng.
  • Bitta oddiy A4 formatdagi qog‘ozni ishlab chiqarish uchun o‘rtacha 10 litr suv ketadi. Eski qog‘ozlarni qayta ishlash (makulatura) esa bu suv sarfini bir necha barobarga kamaytiradi.
  • Bitta yengil avtomobil ishlab chiqarish uchun (po‘lat eritish, bo‘yash, shinalar tayyorlash) o‘rtacha 150 000 litrdan 300 000 litrgacha suv ketadi.
  • Bitta olma yetishtirish uchun 70 litr suv kerak bo‘lsa, bitta o‘rtacha kattalikdagi pissa tayyor bo‘lishi uchun (bug‘doy, pomidor va pishloq uchun ketadigan suv) 1 260 litr suv sarflanadi.

Suv resurslarining global miqyosda kamayishi fonida virtual suv sarfini boshqarish faqatgina davlatlar yoki yirik kompaniyalarning vazifasi emas. Bu har birimizning kundalik iste’mol madaniyatimizga bevosita bog‘liq. Oziq-ovqat isrofining oldini olish, kiyim-kechak va buyumlardan uzoqroq foydalanish, shuningdek, suvni tejovchi texnologiyalar orqali yetishtirilgan mahsulotlarni xarid qilish orqali biz sayyoramizning qon tomiri bo‘lgan suvning kelajak avlodlarga yetib borishiga o‘z hissamizni qo‘shamiz.

Nodira IBROHIMOVA,

Suv sohasida barqaror rivojlanish markazi xodimi