Temuriylar davrida maʼrifatli malikalar instituti va ularning mavqei
Temuriylar renessansi yirik meʼmoriy obidalar, xalqaro geosiyosat va ilm-fanning yuksalishi bilan bir qаtorda, ijtimoiy-siyosiy hamda madaniy hayotda ayol kishining mavqei mislsiz darajaga koʻtarilgan davr sifatida insoniyat tarixida alohida oʻrin egallaydi. Sharq musulmon davlatchiligi va xalqaro tarixshunoslik anʼanalarida yirik davlatlar tarixi asosan hukmdorlar, sarkardalar va vazirlarning faoliyati doirasida tadqiq qilingan boʻlsa-da, Temuriylar saltanatining barqarorligi va ilm-fan rivojlanishi ortida “maʼrifatli malikalar” instituti yotganini unutmaslik lozim. Temuriy malikalarning maʼrifati ularning savodxonligi va sanʼatga boʻlgan qiziqishidan tashqari, davlat boshqaruvining yuqori diplomatik hamda siyosiy jarayonlarida ishtirok etish, madrasalar tashkil etish orqali ilm-fan homiylariga aylanish, shuningdek, boʻlajak sultonlar, olimlar va shoirlarga tarbiya berish jarayonlarini qamrab olgan ijtimoiy-madaniy tizim edi.
Huquqiy maqom va erkinliklar uygʻunligi
Temuriylar davlat tizimida ayollarning, ayniqsa, oliy tabaqaga mansub malikalarning huquqiy va ijtimoiy statusi oʻz davrining boshqa yirik musulmon davlatlaridan tubdan farq qilgan. Mazkur oʻziga xoslikning tub ijtimoiy-huquqiy asosi saltanatda shariat meʼyorlari bilan Markaziy Osiyolik koʻchmanchilarning anʼanaviy turk-moʻgʻul huquqiy tizimi oʻzaro mukammal muvozanatda uygʻunlashganida koʻrinadi.
Islom huquqiga koʻra, temuriy malikalar shaxsiy mulkka, meros olish va uni tasarruf etish huquqiga ega boʻlganlar hamda ularning iqtisodiy mustaqilligi davlat moliya tizimiga taʼsir koʻrsatish imkonini bergan.
Koʻchmanchi turk-moʻgʻul anʼanalariga koʻra esa ayol kishi jamiyatdan va erkaklardan ajratilib, yuzi berkitilmagan va haram devorlari ortiga qamalmagan; ular ot minishgan, ovlarda qatnashgan va harbiy qarorgohlarda erkaklar bilan bir safda harakat qilishgan.
Bu ikki tizimning uygʻunlashishi natijasida temuriy malikalar ham islomiy jamiyat asosi boʻlgan maʼnaviy-huquqiy imtiyozlardan, ham dasht madaniyatiga xos boʻlgan keng koʻlamli ijtimoiy-siyosiy erkinliklardan birdek foydalanishgan.
Davlat boshqaruvi va qonuniylik poydevori
Amir Temur Yevrosiyoning katta qismini birlashtirib, ulkan imperiya barpo etgan boʻlsa-da, oʻzini hech qachon “xon” yoki “sulton” deb atamagan. Mazkur davr xalqaro huquqiy normalariga koʻra, oliy hokimiyat toʻgʻridan-toʻgʻri Chingizxon avlodlariga mansub shaxslargagina tegishli boʻlishi shart edi. Sohibqiron bu huquqiy toʻsiqni yengish va saltanatining qonuniyligini taʼminlash uchun Chingiziy malikalarga uylanib, rasman “koʻragon” (“xonning kuyovi”) unvonini olgan. Chingizxonning oʻgʻli Chigʻatoyxon avlodidan boʻlgan Qozonxonning qizi Saroymulkxonim (Bibixonim) aynan mana shu qonuniylikning asosiy boʻgʻini edi. U oʻzining oliy nasabi tufayli Temuriylar saltanati iyerarxiyasida Amir Temurdan keyingi nufuzli siymoga aylandi.
Temuriy malikalar davlat ahamiyatiga ega qarorlar qabul qilinadigan qurultoylarda ovoz va soʻz huquqi bilan ishtirok etishgan. Sharafiddin Ali Yazdiy va Ibn Arabshoh malikalarning davlat boshqaruvidagi taʼsirini yaqqol koʻrsatuvchi koʻplab maʼlumotlarni keltirishadi. Jumladan, Amir Temur yoki uning vorislari uzoq muddatli yurishlarga otlanishdan oldin oʻrdada xonimlar bilan rejalarni, harbiy taʼminotni batafsil maslahatlashgan. Shuningdek, vorislik masalasida malikalarning soʻzi hal qiluvchi boʻlgan: Amir Temurdan keyingi taxt vorisi masalasida Saroymulkxonimning va keyinchalik Xuroson taxti uchun kurashlarda Gavharshod begimning shaxsiy pozitsiyasi qaysi shahzodaning sulton boʻlishini belgilab bergan. Bundan tashqari, xorijiy elchilar qabul marosimlarida sultonning yonida oʻtirgan malikalarga ham alohida sovgʻa-salomlar va maktublar taqdim etishgan, bu esa ularning xalqaro huquqiy subyekt ekanligidan dalolat beradi.
Iqtisodiy mustaqillik va maʼmuriy vakolatlar
Oliy doiradagi Temuriy malikalar davlat hujjatlarini tasdiqlashda, soliqlar yigʻishda va vaqf mulklarini boshqarishda shaxsiy muhr va farmon berish vakolatlariga ega boʻlganlar, bu ularning iqtisodiy va maʼmuriy jihatdan mustaqil ekanini koʻrsatadi.
Har bir nufuzli malikaning tasarrufida yirik viloyatlar, qishloqlar va shahar bozorlari boʻlib, u yerdan yigʻiladigan barcha soliqlar toʻgʻridan-toʻgʻri malikaning shaxsiy xazinasiga kelib tushgan.
Malikalarning farmonlari va ularga tegishli vaqf hujjatlariga oliy xonimlarning oʻz muhrlari bosilgan, bu muhrlar davlat moliya devoni tomonidan rasman tan olingan va ijro etilishi majburiy hisoblangan.
Malikalar oʻz mablagʻlarini yirik xalqaro karvon savdosiga ham tikib, xorijdan keladigan qimmatbaho tovarlar almashinuvidan foyda olishgan.
Aynan mana shu maʼmuriy va moliyaviy-huquqiy erkinliklar Temuriy malikalarning maʼrifiy, meʼmoriy va ilm-fanga doir homiylarga aylanishi uchun asosiy moddiy zamin boʻlib xizmat qilgan.
Saroy taʼlimi va malikalar maktabi
Temuriylar saltanatida tugʻilgan yoki boshqa hududdan kelin boʻlib kelgan yosh malikalarning yuksak maʼrifiy darajasi qatʼiy yoʻlga qoʻyilgan tizimli tarbiya va saroy taʼlimining mahsuli hisoblangan. Saroyda qiz bolaga kelajakda davlat boshqaruvining muhim tizimlarida ishtirok eta oladigan diplomat, maʼmuriy mudabbir va madaniyat arbobi sifatida qaralgan. Mazkur taʼlim tizimining eng yuqori boʻgʻini – shaxsan bosh malikalar nazorati ostidagi “Oliy xonimlar maktabi” edi. Saroymulkxonim va keyinchalik Gavharshod begim bu “maktab”ning rahbarlari hisoblanganlar.
Saroy maktabida yosh malikalar bilan birga yosh shahzodalar ham taʼlim-tarbiya olishgan. Xususan, buyuk astronom olim Mirzo Ulugʻbek va uning akalari yoshligida shaxsan Saroymulkxonimning yonida, uning nazorati ostida voyaga yetganlar. Darslar va tarbiya jarayoni saroyga jalb etilgan yetuk olimlar, mutafakkirlar, xattotlar va davlat arboblari tomonidan olib borilgan boʻlib, asosiy maqsad yosh malikalarda keng koʻlamli fikrlash, sanʼat va ilm-fanning nozik jihatlarini tahlil qila olish qobiliyatini shakllantirishdan iborat boʻlgan.
Tillarni egallash va diplomatik salohiyat
Temuriy malikalarning salohiyatini belgilovchi asosiy koʻrsatkichlardan biri – ularning bir nechta tillarda mukammal erkin ijod qila olishi va diplomatik muloqot yurita olish qobiliyati hisoblangan. Saroy taʼlim dasturiga koʻra, har bir malika kamida uchta tilni – turkiy, forsiy va arabiy tillarni yuqori darajada oʻrganishi majburiy boʻlgan. Malikalarga mazkur tillarning grammatikasi ham chuqur oʻrgatilgan. Shu sababdan, malikalar xalqaro diplomatik yozishmalarni shaxsan oʻqiy olishgan, saroyga kelgan turli xorijiy elchilar bilan tarjimonlarsiz muloqot qilishgan va turkiy hamda forsiy tillarda gʻazal va ruboiylar bitishgan.
Temuriy malikalarning siyosiy-huquqiy bilimlari va maʼnaviy olami
Davlat boshqaruvida va sulolaviy munosabatlarda toʻgʻri qaror qabul qilish uchun tarixiy bilimlar eng muhim omil hisoblangan. Shu bois, Temuriy malikalarga tarix fani maxsus oʻqitilgan.
Darslar tarkibiga umumiy va islom tarixi – dunyoning yaratilishidan boshlab qadimgi paygʻambarlar, Somoniylar, Gʻaznaviylar, Saljuqiylar va Xorazmshohlar davri hamda ularning boshqaruv tizimlari (xususan, Tabariy asari asosida) kiritilgan.
Shajara ilmida esa Chingizxon va uning avlodlari, yetti iqlim hukmdorlari hamda Markaziy Osiyo turkiy qabilalarining oʻzaro qarindoshlik aloqalari chuqur yodlatilgan. Bu bilimlar malikalarga qaysi qabila bilan qanday ittifoq tuzish kerakligini aniq belgilash imkonini bergan.
Amir Temurning gʻalabalari, harbiy taktikalari va davlat nizomlari ularning siyosiy tafakkurini shakllantiruvchi bosh qoʻllanma vazifasini oʻtagan.
Malikalarning maʼnaviy-axloqiy qiyofasini yuksaltirishda tasavvuf falsafasi va islomiy etika fanlari oʻqitilgan. Movarounnahr va Xuroson mintaqasida Naqshbandiya va Yassaviya tariqatlari yuksak mavqega ega boʻlib, saroy hayotiga ijobiy taʼsir koʻrsatgan edi. Malikalar Qurʼoni karim tafsiri va hadis ilmlari bilan birga Jaloliddin Rumiy, Fariduddin Attor hamda Xoja Bahouddin Naqshband asarlarini mutolaa qilishgan. Tasavvuf falsafasi ularda boylikka emas, balki xalqqa va ilm-fanga xizmat qilish, vaqf mulklarini adolatli boshqarish, dunyoviy bilimlarni Allohni anglash vositasi deb bilish hamda saroy fitnalari va ogʻir sinovlar davrida matonat koʻrsatish kabi yuksak fazilatlarni shakllantirgan.
Gavharshod begim va uning meʼmoriy-maʼrifiy merosi
Temuriylar Renessansining XV asrdagi eng yirik vakilasi Shohruh Mirzoning first (birinchi) xonimi Gavharshod begim (1379–1457) edi. Uning maʼrifatparvarlik faoliyati yirik shaharsozlik tizimini qamrab olgan. Malika davlat moliya tizimidagi shaxsiy ulushi, suyurgʻol yerlari va xususiy xazinasi hisobidan Hirot va Mashhad shaharlarida ulkan meʼmoriy obidalar barpo etgan:
1417–1438-yillarda Hirotning shimoliy qismida bayram namozgohi, oliy madrasa, xonaqoh va shaxsiy xonadonni oʻz ichiga olgan yirik meʼmoriy ansambl qurilgan. Bosh muhandis Qavomiddin Sheroziy rahbarligida bunyod etilgan bu majmuaning gumbazlari koshinli firuza, lojuvard va oltin suvi yuritilgan naqshlar bilan bezatilgan. Hirot madrasasi oʻz davrida mintaqaning yirik ilm-fan akademiyasi vazifasini oʻtagan.
1418-yilda Imom Rizo maqbarasi majmuasi tarkibida muhtasham jome’ masjidi qurilib, bu orqali davlatning maʼnaviy-siyosiy qudrati namoyish etilgan.
Gavharshod begim Hirotni ilm-fan poytaxtiga aylantirish yoʻlida saroyida yetuk olimlar, shoirlar va xattotlar uchun sharoit yaratgan. U ilmiy kengashlarda pardaning ortidan turib ishtirok etgan, olimlarning falsafiy fikrlariga munosabat bildirib, ularga qimmatbaho mukofotlar ulashgan. Bu muhit keyinchalik Alisher Navoiy va Sulton Husayn Boyqaro davridagi madaniy yuksalishning poydevori boʻlib xizmat qilgan.
Madrasa, masjid va shifoxonalarning barqaror ishlashini taʼminlash uchun malika Vaqf tizimini joriy etib, uni shaxsan oʻzi boshqargan. Shaxsiy muhri bosilgan “Vaqfnomalar”ga asosan mudarrislar, tabiblar va kutubxona xodimlariga yuqori oyliklar berilgan, talabalar esa bepul yotoqxona, uch mahal issiq ovqat, kiyim-kechak hamda stipendiya bilan taʼminlangan. Bu tizim hatto siyosiy inqirozlar davrida ham muassasalarning uzluksiz ishlashini kafolatlagan.
Adabiyot, kitobdorlik va xattotlik sanʼati
Temuriy malikalar adabiyot bilan mukammal shugʻullanib, oʻz davrining mutafakkirlari eʼtirofiga sazovor boʻlishgan. Alisher Navoiyning “Majolis un-nafois” tazkirasida va Davlatshoh Samarqandiy asarlarida maʼrifatparvar malikalarning sheʼriy iqtidori yuksak baholangan. Ularning adabiy majlislari Hirot va Samarqand madaniy muhitini harakatlantiruvchi asosiy omillardan biri edi.
Malikalarning ilmga boʻlgan ishtiyoqi kitobdorlik madaniyatining rivojlanishiga zamin yaratgan. Har bir nufuzli malikaning shaxsiy kutubxonasi boʻlib, u yerda falsafa, tarix, astronomiya va tibbiyotga oid nodir asarlar toʻplangan. Xattotlar, miniatyurachilar va muqovasozlarga shaxsiy xazinadan buyurtmalar berilib, oliy madrasalarga kitoblar vaqf qilingan.
Sharq Renessansida oliy sanʼat turi boʻlgan xattotlikni malikalar yoshligidanoq maxsus ustozlardan oʻrganishgan. Nastaʼliq, suls va rayhoniy xat turlarini mukammal egallagan xonimlar Qurʼoni karim sahifalari va shoirlarning devonlarini goʻzal xat bilan koʻchirib, miniatyuralar chizishgan. Bugungi kunda Luvr, Britaniya muzeyi va Toʻpqopilar saroyida saqlanayotgan bunday qoʻlyozmalar shuning yorqin namunasidir.
Qutlug‘ Nigor xonim va Zahiriddin Muhammad Bobur tarbiyasi
Zahiriddin Muhammad Boburning buyuk hukmdor, daho shoir va qomusiy olim boʻlib yetishishida uning onasi Qutlug‘ Nigor xonimning (1459–1505) oʻrni beqiyosdir. Qutlug‘ Nigor xonim Chingiziy va Temuriylar davlatchiligi madaniyatining eng yuqori maʼrifiy genofondini oʻzida birlashtirgan, Moʻgʻuliston hukmdori Yunusxon va oqila Eson Davlat begimning qizi edi. 1475-yilda Fargʻona hokimi Umarshayx Mirzoga turmushga chiqishi ikki qudratli sulolaning madaniy anʼanalarini uygʻunlashtirgan.
Umarshayx Mirzo vafotidan keyin Qutlug‘ Nigor xonim onasi Eson Davlat begim bilan birga yosh Boburning yonida Oliy harbiy kengash maslahatchisi sifatida faoliyat yuritgan. Amirlarning sadoqatini nazorat qilib, dushman bilan muzokaralar olib borgan va eng ogʻir sargardonlik yillarida oʻgʻlining yonida turgan. Bobur “Boburnoma”da onasining matonatini chuqur minnatdorlik bilan qayd etgan.
Malika oʻgʻliga yoshligidanoq shaxsiy ustozlik qilib, turkiy tilning boy leksikasi va ritorikasini chuqur oʻrgatgan. Ogʻir quvgʻinlik yillarida ham u oʻzi bilan shaxsiy kutubxonasining eng nodir qoʻlyozmalarini olib yurgan va kitob mutolaasini toʻxtatmagan. 1504-yilda Qobulni egallagach, Qutlug‘ Nigor xonim u yerda ham Samarqand va Hirotning kitobdorlik, xattotlik maktablarini joriy etishda faol qatnashgan. U 1505-yil iyun oyida Qobulda vafot etgan va Bogʻi Nav ichiga dafn etilgan.
Xulosa
Temuriylar saroyidagi malikalar davlat boshqaruvida oʻz soʻzi, huquqi va muhriga ega boʻlgan, xalqaro diplomatiya va ichki siyosiy jarayonlarni muvaffaqiyatli boshqargan mustaqil mudabbirlar edi. Saroymulkxonim, Gavharshod begim va boshqa malikalarning ilm-fan, meʼmorchilik hamda kitobdorlikka qilgan homiyligi Movarounnahr va Xurosonda ilm-fanning barqaror rivojlanishini taʼminlagan. Mirzo Ulugʻbek va Bobur kabi jahon sivilizatsiyasiga ulkan hissa qoʻshgan buyuk siymolarning yetishib chiqishida ularning onalari va buvilari bergan maʼrifiy tarbiyaning oʻrni beqiyosdir.
Sevinch ULASHOVA,
tarix fanlari doktori, dotsent
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Sharafuddin Ali Yazdiy. Zafarnoma. – Toshkent: “Sharq”, 1997.
2. Abdurazzoq Samarqandiy. Matlaʼi saʼdayn va majmaʼi bahrayn. – Toshkent: “Fan”, 1969.
3. Zahiriddin Muhammad Bobur. Boburnoma. – Toshkent: “Yulduzcha”, 1989.
4. Alisher Navoiy. Majolis un-nafois. Mukammal asarlar toʻplami. 12-jild. – Toshkent: “Fan”, 1996.
5. Xondamir. Habib us-siyar. I-III jildlar. – Toshkent: “Oʻzbekiston”, 2012.
6. Ruy Gonsales de Klavixo. Samarqandga Amir Temur saroyiga sayohat kundaligi (1403–1406-yillar). – Toshkent: “Oʻzbekiston”, 2010.
7. Fayziyev T. Temuriylar shajarasi. – Toshkent: “Yozuvchi”, 1995.
8. Maria Eva Subtelny. Timurids in Transition: Turko-Persian Politics and Acculturation in Medieval Iran. – Brill, 2007.
