Oʻzbek xalqi hayotida mehnat bilan bogʻliq marosim va anʼanalar tarixdan muhim oʻrin tutgan. Chunki insoniyat taraqqiyotining barcha bosqichlari mehnat orqali yuzaga kelgan. Mehnat bilan bogʻliq marosimlar xalq ogʻzaki ijodining qadimiy qatlamlaridan biri sanaladi. Ayniqsa, mehnat qoʻshiqlari xalq folklorining ajralmas qismi sifatida asrlar davomida yashab kelgan.
Mehnat qoʻshiqlari haqida soʻz borganda, ularning oʻziga xos xususiyatlarini alohida taʼkidlash lozim. Har qanday qoʻshiq mehnat jarayonida kuylangani uchun mehnat qoʻshigʻi hisoblanmaydi. Bunday qoʻshiqlar bevosita bajarilayotgan ish mazmuni bilan bogʻliq boʻlishi kerak. Ularning ohangi, ritmi va ijro usuli mehnat jarayonining harakatlariga mos keladi. Ayrim hollarda qoʻshiq matnida ishlatilayotgan mehnat qurollari yoki jarayonlari ham tilga olinadi. Shu jihatlari bilan mehnat qoʻshiqlari oddiy aytimlardan farqlanadi.
Folklorshunos olimlar mehnat qoʻshiqlarining shakllanish jarayonini bir necha bosqichlarga ajratadilar. Jumladan, professor B. Sarimsoqov bu qoʻshiqlarning rivojlanishini uch davrga boʻlib oʻrganadi:
Birinchi bosqichda mehnat qoʻshiqlari vujudga kelgan boʻlsa, ikkinchi bosqichda mehnat taqsimoti kuchayishi natijasida turli koʻrinishdagi qoʻshiqlar shakllangan. Uchinchi bosqichda esa mehnat qoʻshiqlari mustaqil janr sifatida takomillashgan.
Mehnatning har bir turi oʻziga xos xususiyatlarga ega boʻlgani kabi, u bilan bogʻliq qoʻshiqlar ham bir-biridan farq qiladi. Ularning ijro usuli, mazmuni, obrazlari va badiiy ifoda vositalari turlicha boʻladi. Shu sababli mehnat qoʻshiqlari umumiy nom boʻlsa-da, ular ichida alohida janrlar mavjud. Oʻzbek xalq mehnat qoʻshiqlari asosan dehqonchilik, chorvachilik va hunarmandchilik bilan bogʻliq turkumlarga boʻlinadi. Har bir yoʻnalishda mehnatning turli jarayonlariga mos ravishda alohida qoʻshiqlar shakllangan. Bu qoʻshiqlar xalqning kundalik hayoti, dunyoqarashi va mehnat madaniyatini aks ettiruvchi muhim folklor namunalaridan biri hisoblanadi.
Dehqonchilik bilan bogʻliq mehnat qoʻshiqlari
Oʻrta Osiyo xalqlari qadimdan dehqonchilik bilan shugʻullanib kelgan. Shu oʻrinda taʼkidlash joizki, Sharq sivilizatsiyasida dehqonchilik madaniyati rivoji sugʻorma dehqonchilikka asoslanganligi bilan ajralib turadi. Tarixiy tadqiqotlardan maʼlumki, qadimgi Misr va Mesopotamiyada miloddan avvalgi VII, Hindiston, Eron va Oʻrta Osiyoning janubiy mintaqalarida esa miloddan avvalgi VI ming yillikdan boshlab insoniyat ilk marta dehqonchilik va hunarmandchilik bilan shugʻullana boshlab, dastlabki chorvachilikni yoʻlga qoʻygan, yaʼni odam tabiat inʼomlarini oʻzlashtirib qolmasdan, oʻzi ham yaratuvchilik faoliyatini boshlagan[1]. Oʻrta Osiyo zaminidagi eng qadimgi ziroatchilik madaniyati “Joytun madaniyati” boʻlib, u miloddan avvalgi VI-V ming yilliklarda shakllangan[2]. Jamiyatdagi bu taraqqiyot Oʻzbekiston hududida ham oʻziga xos koʻrinishda yuz bergan. Ilk dehqonchilikning ibtidoiy shakli neolit davrida boshlangan. Biroq sugʻorma dehqonchilik ibtidosi miloddan avvalgi II ming yillik boshida qadimgi Baqtriya hududi (Surxondaryo viloyati)da kuzatiladi[3]. Arxeolog olimlar xulosalariga koʻra, biz uchun tadqiqot obyekti boʻlgan Fargʻona vodiysida bu jarayon miloddan avvalgi II ming yillikning oʻrtalaridan boshlangan[4].
Dehqonchilik ishlari qadimdan bahor faslida yer haydash jarayoni bilan boshlangan. Bu nihoyatda mashaqqatli jismoniy mehnat boʻlgani sababli dehqonlar jarayonni yengillashtirish, charchoqni unutish va ruhiy dalda olish maqsadida turli qoʻshiqlar kuylagan. Qoʻsh haydash vaqtida ijro etilgan bunday aytimlar xalq orasida “qoʻsh qoʻshiqlari” nomi bilan mashhur boʻlgan. Ushbu qoʻshiqlarda koʻpincha hoʻkiz obrazi orqali dehqonning ogʻir turmushi, qashshoqligi va mehnat azobi ifodalangan:
Shoxlarim bor gaz quloch,
Ustimda oʻynar qaldirgʻoch,
Hayday desam qornim och,
Men qoʻshga qanday yarayin?
Egamning oti mallaxol,
Menga berar sholi-poxol,
Uni yeb boʻldim behol,
Men qoʻshga qanday yarayin?
Bu misralarda dehqon oʻz dardini hoʻkiz tilidan bayon qiladi. Aslida esa unda oddiy mehnatkash insonning ogʻir hayoti va tirikchilik tashvishi aks etadi. Ayrim qoʻshiqlarda esa dehqon oʻzining ham, hoʻkizning ham mehnatga mahkum ekanini taʼkidlaydi:
Oʻroq oʻrmoq, olmoq-solmoq,
Qoʻsh haydamoq, bormoq-kelmoq,
Hammasidan qiyin ekan,
Ey hoʻkizim, roʻzgʻor qurmoq.
Xirmon yanchish jarayonida aytiladigan qoʻshiqlar esa “Xoʻp mayda” yoki “Maydagul” deb atalgan. Bu qoʻshiqlar baland va choʻziq ohangda ijro etilgan boʻlib, ularda hosilni yigʻishtirish, roʻzgʻorni taʼminlash hamda ish hayvoniga boʻlgan mehr-muhabbat tasvirlangan. Hoʻkizga nafaqat dehqon uchun yordamchi kuch, balki tirikchilik tayanchi sifatida ham qaralgan. Shu bois qoʻshiqlarda uning tashqi koʻrinishi ham alohida mahorat bilan tasvirlangan:
Ayri-ayri tuyogʻing, mayda-yo mayda,
Senga naqsh yarashar, mayda-yo mayda.
Jilviragan qulogʻing, mayda-yo mayda,
Tilla sirgʻa yarashar, mayda-yo mayda.
Bunday qoʻshiqlarda mehnat jarayonining ritmi, dehqonning quvonchi va ishga boʻlgan ishtiyoqi sezilib turadi. Shu bilan birga, hosilni asrash, xirmonni qushlardan himoya qilish kabi holatlar ham xalqona yumor bilan ifodalangan:
Qora-qora qargʻalar, mayda-yo mayda,
Xirmonni koʻrsa yoʻrgʻalar, mayda-yo mayda.
Mayda qilgin uvatib, mayda-yo mayda,
Sensan mening quvvatim, mayda-yo mayda.
Yorgʻichoq qoʻshiqlari ham oʻzbek mehnat folklorining muhim qismlaridan biri hisoblanadi. Yorgʻichoq yordamida bugʻdoy, arpa yoki tariqni maydalash juda ogʻir va zerikarli mehnat boʻlgani uchun kishilar bu jarayonda ham qoʻshiq kuylaganlar. Qoʻshiqlarning ohangi yorgʻichoqning aylanish harakatiga mos ravishda vazmin va choʻziq boʻlgan.
Yorgʻichoq torta-torta toldi qoʻlim,
Ikki tosh orasida qoldi qoʻlim.
Bu misralarda xalqning ogʻir mehnatdan charchagani, ammo tirikchilik ilinjida ishlashda davom etgani ifodalangan. Yana ayrim qoʻshiqlarda oddiy xalqning orzu-umidlari va goʻzallikka boʻlgan intilishi ham aks etadi:
Yorgʻichoqdan roʻzgʻorimda un bor ekan,
Goʻzal qizning yuzida nur bor ekan.
Chorvachilik bilan bogʻliq qoʻshiqlar
Chorvachilik bilan bogʻliq mehnat qoʻshiqlari ham xalq ogʻzaki ijodining qadimiy qatlamlaridan biridir. Oʻrta Osiyo xalqlari, jumladan oʻzbek xalqi qadim zamonlardan buyon chorvachilik bilan shugʻullanib kelgan. Chorvachilik nafaqat tirikchilik manbai, balki xalqning urf-odatlari, turmush tarzi va dunyoqarashi bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan. Shu sababli chorvadorlarning mehnati, hayot tarzi va chorva hayvonlariga boʻlgan munosabati xalq qoʻshiqlari hamda marosimlarida yorqin aks etgan[5].
Chorvachilik bilan bogʻliq xalq qoʻshiqlari orasida sogʻim qoʻshiqlari alohida oʻrin egallaydi. Bunday qoʻshiqlar sigir, qoʻy, echki, biya va tuyalarni sogʻish jarayonida aytilgan boʻlib, ular asosan erkalash, ovutish va jonivorni iydirish maqsadida kuylangan. Sogʻim qoʻshiqlari xalqning chorva hayvonlariga boʻlgan mehr-muhabbati, ularni roʻzgʻorning barakasi deb bilganini yaqqol namoyon etadi. Inson ming yillardan beri hayvon bilan yonma-yon yashaydi: bir tomonda mehr, ikkinchi tomonda tonggi soat beshda turib sogʻim qilish azobi. Sigir sogʻishda aytiladigan qoʻshiqlar xalq orasida “Xoʻsh-xoʻsh” yoki “Xoʻshim” deb nomlangan. Ushbu aytimlarda sigirga murojaat qilish, uni silab-siypash va muloyim ohangda erkalash asosiy oʻrin tutadi. Qoʻshiqlar orqali sigirdan koʻproq sut berish soʻralgan va u xonadonning rizq-roʻzi sifatida ulugʻlangan:
Saralab yeding oʻtingni, xoʻsh-xoʻsh,
Iyib bergin sutingni, xoʻsh-xoʻsh.
Olmazor buloq oʻting bor, xoʻsh-xoʻsh,
Oqar buloq suting bor, xoʻsh-xoʻsh.
Bu qoʻshiqlarda sigirning yaylovdagi hayoti, sutining moʻl-koʻlligi va inson uchun foydasi badiiy tarzda ifodalanadi. Qoʻshiq aytilayotganda sogʻuvchi sigirning boshini, boʻynini yoki yon tomonlarini silab turadi. Shu tariqa hayvon bilan inson oʻrtasida oʻziga xos ruhiy yaqinlik yuzaga kelgan:
Ola sigir ol deydi,
Issiq joyga sol deydi.
Ola sigir sutini,
Asal bilan bol deydi.
Ayrim qoʻshiqlarda sigir “gʻovmish mol” deb erkalangan va uning sutdorligi alohida taʼriflangan:
Xoʻshim molim, gʻovmishim,
Toʻrtakoʻlda oʻting bor,
Qozon-qozon suting bor,
Otli molim xoʻsh-xoʻsh,
Zotli molim xoʻsh-xoʻsh.
Qoʻy sogʻish va qoʻzilarni emizish vaqtida ijro etiladigan aytimlar esa “Turey-turey” yoki “Furey-haypuy” qoʻshiqlari deb yuritilgan. Ushbu qoʻshiqlarda ona qoʻyga murojaat qilish, qoʻzisini emizishga undash va chorvador hayotining turli jihatlarini tasvirlash asosiy mavzu hisoblanadi. Har bir misra oxirida takrorlanadigan “turey-turey” yoki “pufey-pufey” kabi soʻzlar qoʻshiqning ohangdorligini kuchaytirgan[6].
Bolangni ol, jonivor, turey-turey,
Sen bolangni olmasang, turey-turey,
Ola itni yechiraman, turey-turey.
Bu qoʻshiqlarda yaylov manzaralari, choʻponlarning turmushi va qoʻylarni yirtqichlardan asrash kabi holatlar ham aks etadi.
Echkilarni sogʻish hamda uloqlarni emizish paytida aytiladigan qoʻshiqlar “Churey-churey” yoki “Churiyalar” deb atalgan. Ular boshqa sogʻim qoʻshiqlariga qaraganda choʻziqroq ohangda kuylangan. Baʼzan sogʻuvchi ayollar faqat “churey-churey” soʻzlarini takrorlash orqali ham echkini tinchlantirishga harakat qilganlar:
Molda bilinar qashqang-a, churey-churey,
Bormi bundan boshqang-a, churey-churey.
Ana yerda yotganingda, churey-churey,
Yoningda oʻynar jon bolang-a, churey-churey.
Hunarmandchilik bilan bogʻliq mehnat qoʻshiqlari
Oʻzbek xalq mehnat qoʻshiqlari orasida hunarmandchilik bilan bogʻliq aytimlar ham muhim oʻrin egallaydi. Bunday qoʻshiqlarda kosib va hunarmandlarning hayoti, ularning ogʻir mehnati, ruhiy kechinmalari hamda turmush tashvishlari oʻz ifodasini topgan. Ayniqsa, ibtidoiy mehnat qurollari yordamida bajarilgan uzoq va mashaqqatli ish jarayoni qoʻshiqlarda taʼsirchan tarzda aks ettirilgan:
Boʻz toʻqiymiz qirgʻogʻin oʻxshatib,
Moki otaman dastginamni qaqshatib,
Bozordagi shoyilardan yaxshi etib,
Nafisdan oʻxshagan boʻzim yaxshidir.
Bu misralarda boʻzchi oʻz mehnatidan faxrlansa-da, uning hayoti ogʻir kechayotgani ham sezilib turadi. Hunarmandchilik qoʻshiqlarida koʻpincha kosibning kambagʻalligi, mehnatining qadrsizligi va bozordagi qiyinchiliklar tasvirlangan. “Boʻzchi belboqqa yolchimas” degan xalq maqoli ham aynan shu hayot haqiqatidan kelib chiqqan.
Ayollar tomonidan ijro etilgan qoʻshiqlarda charxda ip yigirish, gilam va olacha toʻqish, soʻzana hamda doʻppi tikish kabi mehnat jarayonlari aks ettirilgan. Ayniqsa, charx bilan bogʻliq qoʻshiqlar xalq orasida keng tarqalgan.
Charxim tanob tashlaydi,
Bir baloni boshlaydi.
Bu kabi qoʻshiqlarda ayollarning kundalik mashaqqatli mehnati bilan birga, ularning ichki dunyosi, his-tuygʻulari va orzu-istaklari ham ifodalanadi. Baʼzi aytimlarda esa hunarmandning ogʻir turmushi va mehnatidan nolishi ochiq seziladi.
Doʻkondan uyga kirsam tanam qaqshaydi,
Sovuqlarda oʻlmay qolsam yaxshiydi.
Qarichi tilladan ketsa yaxshiydi,
Shunday mening boʻzim arzon ketarmi?
Mazkur misralarda hunarmandning jismoniy charchogʻi, moddiy qiyinchiliklari va oʻz mehnati qadrlanmasligidan iztirob chekayotgani yaqqol koʻrinadi.
Mehnat qoʻshiqlarining oʻziga xos jihatlaridan biri shundaki, ulardagi ohang va ritm bajarilayotgan ish harakati bilan uygʻunlashib ketadi. Masalan, charxda ip yigirayotgan qizning qoʻl harakatlari qoʻshiq ohangi bilan bir maromda davom etgan. Shu sababli bunday qoʻshiqlarda shoʻxlik va yengil kayfiyat sezilib turadi.
Charxim guv-guv etadi,
Margʻilonga yetadi.
Margʻilonning qizlari,
Achchiq olma ekadi.
Bu qoʻshiqlarda yosh qizlarning quvnoq kayfiyati, goʻzallikka va hayotga muhabbati ifodalangan. Shuningdek, hunarmand ayollarning oʻz mahoratidan faxrlanishi ham xalqona badiiy vositalar orqali aks ettiriladi[6].
Kashtachilik bilan bogʻliq qoʻshiqlar ham xalq ogʻzaki ijodining muhim namunalaridan biridir. Oʻrta Osiyo ayollari qadimdan kashta tikish sanʼati bilan mashhur boʻlib, bosma, ilma, sanama va jamalay kabi kashta turlari keng rivojlangan. Har bir qizning kashta tikishni bilishi muhim hisoblangan va ular oʻz seplarini ham oʻz qoʻllari bilan tayyorlaganlar.
Ilma tikdim ilib-ilib,
Tomosha aylang yonimga kelib.
Rahmat deydi koʻrgan kishi,
Har gulimga hayron qolib.
Kashta qoʻshiqlarida ayolning didi, sabr-toqati, sanʼatkorligi va nafis estetik qarashlari namoyon boʻladi. Shu tariqa hunarmandchilik bilan bogʻliq mehnat qoʻshiqlari xalqning nafaqat mehnat madaniyatini, balki uning ruhiy olami va badiiy tafakkurini ham oʻzida mujassam etadi.
Xulosa qilib aytganda, tabiat va mehnat bilan bogʻliq marosimlar va qoʻshiqlar oʻzbek xalqining boy maʼnaviy merosi va qadimiy turmush tarzini aks ettiruvchi muhim folklor namunalaridan biridir. Ushbu qoʻshiqlarda xalqning tabiatga boʻlgan munosabati, mehnat jarayonidagi ruhiy kechinmalari, orzu-intilishlari va hayot falsafasi badiiy tarzda ifodalangan. Dehqonchilik, chorvachilik va hunarmandchilik bilan bogʻliq qoʻshiqlar insonning kundalik mehnatini yengillashtirish, ruhiy dalda berish bilan mehnat jarayonini uygʻunlashtirish vazifasini bajargan.
Mehnat qoʻshiqlari xalqning tarixiy hayoti, urf-odatlari va dunyoqarashini oʻzida birlashtirgani bilan alohida ahamiyatga ega. Ular xalqning mehnat madaniyati, estetik didi hamda hayvonot va tabiatga boʻlgan mehr-muhabbatini namoyon qiladi. Bugungi kunda ushbu folklor namunalarini oʻrganish, asrab-avaylash va yosh avlodga yetkazish muhim vazifalardan biri sanaladi. Chunki xalq qoʻshiqlari milliy oʻzlikni anglash, maʼnaviy qadriyatlarni saqlash va tarixiy xotirani tiklashda muhim manba boʻlib xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
- Anorboyev A. Oʻzbekistonda ilk sugʻorma dehqonchilikning shakllanishi va antropogen landshtafning tashkil topishi // Oʻzbekiston hududida dehqonchilik madaniyatining tarixiy ildizlari va zamonaviy jarayonlar. – T., 2006. – B. 13.
- Masson M.Ye. Poseleniye Djaytun. – L.,1971; Antonova Ye.V. Obryadi i verovaniya pervobitnix zemledelsev Vostoka. – M., 1990. – S. 91
- Askarov A. Sapallitepa.–Fan, 1973.: Askarov A., Abdullayev B.N. Djarkutan.–T.: Fan,1983: Asqarov A. Eng qadimgi shahar.–T.: “Maʼnaviyat”, 2001.
- Anorboyev A. Oʻzbekistonda ilk davlatchilik va uning oʻrganilish tarixidagi baʼzi bir muammolar // Oʻzbekiston tarixi. – 2004. – № 4. – B. 10-11.
- Tokarev S.A. Obichai, obryadi i poverya, svyazanniye s jivotnovodstvom // Kalendarniye obichai i obryadi v stranax zarubejnoy Yevropi. – M., 1983. – S. 90-98.
- Murodova M. Folklor va etnografiya. – Toshkent: Aloqachi, 2013. – B. 43-46.
Muqaddas KARIMOVA,
Sanʼatshunoslik fanlari boʻyicha
falsafa doktori (PhD).
Oyina.uz
