Fikr erkinligi inson huquqlarining ajralmas qismi sanaladi. Ammo yaqin tariximiz fikr erkinligi uchun kurashgan yuzlab insonlarning hayoti ayanchli yakun topgan voqealar bilan to‘la. Bugungi kunda ulug‘ davlatchilik mafkurasini qo‘msab o‘tmishdagi mustabid imperiya tartiblarini maqtab yurganlar Sobiq ittifoqda fikr va g‘oya erkinligi haqida so‘z ochilganda jim bo‘lishlari bejizga emas.

Uganda diktatori Idi Aminning “So‘z erkinligi mavjud, biroq so‘zdan keyingi erkinlikka kafolat bera olmayman” degan so‘zlari ayni XX asr boshlarida sobiq Ittifoqda shakllangan siyosiy tuzumga to‘la mos kelar edi. Bu davrdagi so‘z va fikr erkinligi uchun siyosiy qatag‘on va repressiyalarga uchragan insonlar millatning haqiqiy ziyoli vakillari bo‘lib, repressiya millatning ma’naviy va g‘oyaviy fondini yo‘qotishga qaratilgan edi. 1930-yillar boshidan 1950-yillar oxirigacha bo‘lgan davrda, Stalin boshchiligidagi Sovet Ittifoqida ro‘y bergan ommaviy repressiyalar o‘zgacha fikrlovchilarni ta’qib etib, mahv etish bilan shug‘ullanadigan qatag‘on mashinasining asl maqsadi Sovet ittifoqidagi millatlarning o‘ziga xos madaniyat-an’ana va qadriyatlarini yo‘q qilish orqali yangi tipdagi Sovet millatini yaratishga qaratildi.

Bu repressiyalarni asl maqsadini to‘la ochish uchun XX asr boshlarida Rossiya imperiyasidagi siyosiy kurashlarga e’tibor qaratish lozim. Dastlab yagona fikr va mafkuraga ega Lenin boshchiligidagi sotsial-demokratik ishchilar partiyasi ichida ham keyinchalik kommunizmga erishish bo‘yicha o‘ziga xos ichki bo‘linishlar sodir bo‘ldi. Bolshevik, Mensheviklar kabi oqimlarning paydo bo‘lishi Yevropa demokratiyasi hukm surgan G‘arbiy Yevropa davlatlaridagi kabi dastlab tabiiy siyosiy jarayon edi. Ammo hokimiyatni hech kim bilan bo‘lishishni istamagan Bolsheviklar inqilob g‘oyalariga qarshi bo‘lgan boshqa g‘oyalarga qarshi terror va urush e’lon qilishdi.

Bolsheviklar tomonidan hokimiyat egallangandan so‘ng, dastlab “Cheka” deb atalgan maxfiy politsiya keyinchalik NKVDning GPU organi “xalq dushmanlari”ni aniqlash va yo‘q qilish bilan shug‘ullanib, siyosiy elita g‘oyalariga qarshi bo‘lganlarni ma’nan va jismonan yo‘q qilishadi. 1920-1930-yillarda Stalin boshchiligida tashqi siyosatda ehtiyotkorona siyosat tarafdorlari, jahon inqilobi tarafdori bo‘lgan Lev Trotkiy boshchiligidagi trotiskiychilar guruhini VKPdan chetlatadilar. Bu kabi voqealar partiyaning o‘ng qanotidagi Zinovyev va iqtisodiy siyosat tarafdori bo‘lgan Buxarin bilan ham sodir bo‘ladi. Umuman olganda partiyada yakdil mafkuraviy muhit KPSS umrining oxirigacha bo‘lmagan bo‘lsada, o‘tgan asrning 30-yillari boshida Stalin boshchiligidagi partiyaning elita qatlami vakillari siyosiy kurashlarda g‘alabaga erishib, hokimiyatni butkul qo‘lga oldilar. Shu davrdan boshlab SSSRda totalitar boshqaruv rejimi qaror topadi.

Markazdagi bu kurashlar quyi respublikalarda ham aks etib, asli partiya xizmatida bo‘lgan, respublikada inqilobni amalga oshirishda jonbozlik ko‘rsatgan rahbar xodimlarni ham chetlab o‘tmadi. Bulardan biri 1929-yildan 1937-yil sentyabrigacha O‘zKP(b) MQ birinchi kotibi bo‘lgan Akmal Ikromov, 1937-yil 21-sentyabrda o‘ng aksilsho‘roviy-trotskiychilikda ayblanib qamoqqa olinadi.
1938-yilning 2-13-mart kunlari Moskvada sud qilinib, 15-mart kuni otib tashlanadi[1].

Stalin vafotidan so‘ng sho‘rolar mamlakatida boshlangan “iliqlik” davrining dastlabki kunlaridanoq Akmal Ikromov ishi ham qayta ko‘rib chiqildi. 1955-yil 14-sentabr kuni qayta so‘roqda sobiq NKVD xodimi Y.M.Yakovlev “Men A.Ikromovni Apresyanning xonasida ko‘rgandim. Uning mislsiz qiynoqqa solingani yuzidan ko‘rinib turardi. Akmalning rang ro‘yi oppoq bo‘lib ketgan va tinimsiz titrardi. Men Apresyan chiqib ketganida, nega muncha titraysan desam xonam juda sovuq, dedi. So‘ng Moskvaga yuborildi, uni qaytib ko‘rmadim” deganligi qayd etiladi. So‘roqlar davomida A. Ikromovning biror aybi isbotlanmasdan otib tashlanganligi ma’lum bo‘ldi. 1957-yil 3-iyunda SSSR Oliy sudi harbiy kollegiyasi A. Ikromovni aybsiz deb topdi va u oqlandi.

Yana bir millat fidoyilaridan biri Buxorodagi jadidchilik harakatining taniqli namoyandalaridan va Yosh buxoroliklar partiyasining asoschilaridan biri Fayzulla Xo‘jayev edi. U 1925-1937-yillarda O‘zbekiston SSR Xalq Komissarlari Soveti raisi sifatida faoliyat ko‘rsatgan. 1938-yil 13-martda Moskvada “Sovetlarga qarshi o‘ng trotskiychi blok” ishi bo‘yicha soxtalashtirilgan sud jarayonida o‘lim jazosiga hukm qilinadi va 15-mart kuni otib tashlanadi[2]. Xorijiy tillarni puxta bilgan va xorij tajribasini mamlakat rivoji uchun o‘rganishga harakat qilgan Xo‘jayev Ittifoq markazidagi mustabid tuzum e’tiborini tortadi. Guruhbozlik jarayonlari avj olgan bir paytda Fayzulla Xo‘jayevni O‘zbekistonda sovet rejimini ag‘darish uchun fitna uyushtirganlikda hamda Germaniya, AQSh, Yaponiya va Polsha foydasiga josuslikda shuningdek, Sovetlarga qarshi o‘ng troskiychlar safida Buxarin Nikalay Ivanovich, Rinova Alikseya Ivanovich, Yagadu Genrix Grigorevich, Krastinsko Nikalay Nikolayevich, Chernova Mixail Aleksadrovich, Akmal Ikromov kabi siyosiy elita vakillari qatorida 1938-yilning 13-martida SSSR oliy sudining harbiy kollegiyasi tomonidan aybdor deb e’lon qilinadi. Ammo tarixiy adolat Xo‘jayev vafotidan ancha keyin 1965-yil 6-martda uning oqlanishi orqali tiklandi.

Oqlanganliklariga qaramasdan Sovet hukumati davrida ikki davlat amaldorlarining g‘oyalari, ular kurashgan maqsad haqida so‘z yuritilmadi. Ularning ishi yuzasidan arxivlar Sobiq Ittifoq davri oxirigacha sir saqlandi. Mustabid tuzum o‘z xatolarini shu tarzda tarixdan berkitishga harakat qildi.

Siyosiy qatag‘onlar nafaqat davlat amaldorlari balki ta’lim, madaniyat, adabiyot va san’at sohasi vakillarini ham o‘z domiga tortib ketdi. Butun boshli millatlarning ziyolilari g‘oyalari uchun achchiq qismatga giriftor etildi.

Stalin davri qatag‘onlarining qabih jihatlari ayniqsa maorif va adabiyot sohasida namoyon bo‘ldi. Turkiston hududining yagona birligi uchun kurashgan “Milliy istiqlol” tashkiloti ziyolilari dastlab bolsheviklar tomonidan berilgan va’dalar asosida o‘lkani mustaqillikka olib chiqishga harakat qilgan bo‘lsalar keyinchalik Turkiston muxtoriyatini yo‘q qilinishi bilan mustamlakachilarning asl niyatlarini tushunib yetdilar.

Endi ziyolilar o‘rnatilgan yangi tuzum sharoitida siyosiy va ijtimoiy qarashlariga ko‘ra turli yo‘nalishga bo‘lingan holda faoliyat olib boradilar. Sovеtlar qo‘li ostidagi o‘lkada o‘zining milliy istiqlolchilik g‘oyalarini davom ettirmoqchi bo‘lgan Fitrat, Fayzullo Xo‘jayеv, Polvonniyoz Yusupov, Hamza Hakimzoda, Ubaydulloxo‘ja Asadullaxo‘jayеv, So‘fizoda, I.Davron va boshqalar Sovеt davlatining erkinlik va demokratiya haqidagi yolg‘on va’dalariga ishonib o‘z faoliyatini olib borgan edilar.

Endi ular Turkistonliklarning yagona tili va madaniyatini saqlab qolish uchun kurasha boshlaydilar. Bu kurashning yorqin namunasi 1919-yili Abdurauf Fitrat tashabbusi bilan tashkil qilingan “Chig‘atoy gurungi” – adabiy-badiiy tashkiloti edi. Uning til va imlo, adabiyot, teatr va san’at yo‘nalishlari bo‘lib, a’zolar vaqtli matbuot orqali o‘z fikr va mulohazalarini jamiyatga bildirib borishar edi. O‘zbek tili va imlosi masalalari uchun kurashib, adabiyotda g‘oyaviy soflik uchun kurashgan, teatrlarda yoshlarni istiqlol va vatanparvarlik yo‘lida tarbiyalashga harakat qilgan tashkilot mustabid tuzum tomonidan “millatchilikda” ayblandi.

Abdurauf Fitratning o‘zi 1937-yil 22-iyulda Toshkentda O‘zSSR Ichki ishlar xalq komissarligi Davlat xavfsizligi boshqarmasi tomonidan qamoqqa olinadi. Unga 1920-1923-yillarda millatchi “Ittihod va taraqqiy” hamda “Milliy ittihod’ tashkilotlariga a’zo bo‘lganlik, “Chig‘atoy gurungi” panturkistlar tashkiloti faoliyatiga rahbarlik qilganlik kabi ayblar qo‘yildi. Fitrat qamoqqa olingach, u ilk marta 1937-yil 25-oktabrda Davlat xavfsizligi leytenanti Trigulov va Davlat xavfsizligi kichik leytenanti Sharipov tomonidan so‘roq qilingan. So‘roq bayonnomasidagi qoramtir dog‘lar Fitratning bayonnomaga imzo qo‘ydirish maqsadida majburlanganligidan dalolat beradi[3].

So‘roq bayonnomasida “Siz aksilinqilobiy millatchilik tashkilotining faol ishtirokchisi sifatida hibsga olingansiz. Siz Sovet hokimiyati paydo bo‘lishining birinchi kunlaridan to hibsga olinganingizgacha unga qarshi uyushgan holda kurash olib borgansiz. Bu ayblarni tan olasizmi” degan savolga Fitratning “Men haqiqatan ham Sovet hokimiyatiga qarshi faol kurash olib borganimni tan olaman. Men Buxarin savdo burjuaziyasining yuqori o‘rta tabaqasi vakili sifatida inqilob e’lon qilgan tamoyillar bilan murosa qila olmadim. Inqilobning dastlabki kunlaridanoq burjua millatchiligi va panturkizm g‘oyalarini asoslash va targ‘ib etishga qaratilgan adabiy faoliyatim orqali Turkistonda jadidlar partiyasi vakili bo‘lgan burjua-millatchilik harakatining mafkurachilaridan biriga aylandim”[4] deya javob yoki, “Tashkilotning oxirgi yillardagi xorijiy aloqalari haqida gapirib bering” degan savolga “1927-1928-yillardan men yaqin aloqada bo‘lgan Fayzulla Xo‘jayev Germaniyadagi ahvolni surishtira boshladi va nemis razvedkasi bilan nemis agenti Abduvahob Muradiy orqali aloqa o‘rnatdi. Fayzulla Xo‘jayev o‘sha Muradiy orqali turkman muhojirlari yetakchilaridan biri Mustafo Cho‘qayev bilan aloqa o‘rnatdi. Fayzulla Xo‘jayev men bilan Abduvahob Murodiy haqida tez-tez gaplashardi. Bir suhbatda u menga Muradining nemis agenti ekanligini va Mustafo Cho‘qayevdan ko‘rsatma olganini aytdi. Fayzulla Xo‘jayev Abduvahob Muradiga ish topib, uni qo‘llab-quvvatladi. Muhammadi Xo‘jayev Berlinda o‘qigan va qaytib kelganidan so‘ng Fayzulla Xo‘jayev bilan juda yaqin bo‘lgan. Xuddi shunday Fayzulla Xo‘jayev ham Germaniyadan kelgan Matqul Sultonni umrining so‘nggi kunlarigacha qo‘llab-quvvatlab, mas’ul lavozimlarga ko‘tardi. Matqul Sulton yaqinda O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Kengashi Milliy xavfsizlik va mudofaa qo‘mitasi raisining o‘rinbosari lavozimida ishlab kelgan. 1933-yildan boshlab Fayzulla Xo‘jaev men bilan suhbatlarida Gitler haqida tez-tez gapirib, uning g‘alabasi va hokimiyatni qo‘lga kiritish usullariga qoyil qolardi. Fayzulla Xo‘jayev Gitlerni Germaniyaning qudrati va xalqaro ahamiyatini tezda tiklashga muvaffaq bo‘lgan ajoyib davlat arbobi deb hisoblagan. Men Fayzulla Xo‘jaevning fashistik e’tiqodiga to‘liq qo‘shildim”[5] deya javob berganligi qayd etilgan. Holbuki bu ayblarni tan olish o‘sha davr uchun o‘ziga o‘lim hukmini chiqarish bilan barobar edi. Sog‘lom aql bilan fikrlaydigan inson Fitrat bunday tuzoqqa o‘z ixtiyori bilan yiqilmasligini anglab olishi mumkin albatta. 1938-yil 5-oktyabrda SSSR Oliy Sudi tomonidan Fitratga oʻlim jazosini berish toʻgʻrisida qaror chiqarildi. Fitrat 1963-yilda “Xalqlar dohiysi” Stalin vafotidan keyin oqlanadi.

Fitrat bilan birvarakayiga 1925-1926-yillari O‘zbekiston SSR maorif xalq komissari Rahim Inog‘omov, O‘zbekiston SSR maorif xalq komissarining o‘rinbosari Mahmud Maqsudovich Hodiyev (Botu) shuningdek Munavvarqori Abdurashidxonov, Ubaydulla Asadullaxo‘jayev, Salimxon Tillaxonov va boshqa minglab millat oydinlari jismonan yo‘q qilinadi.

Siyosiy ta’qib bilan birvarakayda 30-yillarda amalga oshirilgan Madaniy inqilob shiori ostida asli “madaniy tozalash”da o‘n minglab begunoh kishilar nobud etildi. “Katta terror” davri sifatida tariximizga muxrlangan. 1937-1939-yillarda O‘zSSRda 41 ming nafardan ko‘proq kishi qamoqqa tashlangan. Shulardan 37 mingdan ko‘prog‘i sudlanib, 6 ming 920 kishi otib tashlangan[6]. Keyinchalik arxiv hujjatlarining yaxshilab o‘rganilishi natijasida o‘z ayblarini tan olish bo‘yicha ko‘rsatmalar OGPU xodimlari tomonidan jismoniy va ruhiy tazyiqlar natijasida yozdirib olinganligi, aybdor bo‘lmagan minglab odamlar begunoh o‘ldirilganligi ma’lum bo‘ldi.

Zuxriddin Xasanov

Respublika Ma’naviyat va ma’rifat markazi xodimi

[1] Tarixning noma’lum sahifalari hujjatli materiallar G‘ofur G‘ulom nashriyot-matbaa ijodiy uyi T-2009. 102-b.

[2] https://kh-davron.uz/yangiliklar/tarixiy-sana/1938-yilning-13-mart-fayzulla-xojayev-akmal-ikromov.html

[3]Tarixning noma’lum sahifalari hujjatli materiallar G‘ofur G‘ulom nashriyot-matbaa ijodiy uyi T-2009. 109-b.

[4] Tarixning noma’lum sahifalari hujjatli materiallar G‘ofur G‘ulom nashriyot-matbaa ijodiy uyi T-2009. 110-b. Протокол допроса обвиняемого ФИТРАТА Рауф Рахимовича от 25 октября 1937 года

[5] Usha manba 115-b

[6] https://kun.uz/news/2023/03/31/qatagon-tashkilotchilari-stalinning-katta-terrori-davrida-ozbekistondagi-uchlik-azolari-kimlar-edi?q=%2Fuz%2Fnews%2F2023%2F03%2F31%2Fqatagon-tashkilotchilari-stalinning-katta-terrori-davrida-ozbekistondagi-uchlik-azolari-kimlar-edi

Javohir Sindarov — shaxmat bo‘yicha jahon kubogi sohibi!

Vatanim bayrog‘i

“Orzu-havas” ortidagi og‘riqlar

Insoniyatning azaliy orzusi

Ona tili – millat iffati, ruhiy qiyofasi

Til — ruhimizning qanoti

Qatag‘on yillari — fikrdan qo‘rqqan mafkura

Ustozni e’zozlash saodatdir

Toʻrabekaxonim – bunyodkorlik va saxovat timsoliga aylangan malika

Ibn Sino, Jayhoniy va Masihiy. Somoniylar sulolasi saroyidagi buxorolik astronom va matematiklar

O‘zbekiston tarixiga birinchi bo‘lib kirish kimlarga nasib qilgan?

“Devonu lugʻotit turk”da jangovar til: ibora va maqollar tabiati